Қазақстандағы экономикалық өсу және экологиялық жүктеме: әлеуметтік салдарлар

Экологиялық жүктеменің күшеюі және қалдықтар көлемінің өсуі жағдайында экономикалық өсу мен экологиялық тиімділік көрсеткіштері арасындағы өзара байланысты бағалау қажеттілігі артады. Зерттеудің мақсаты Қазақстанның экономикалық өсуі мен қалдықтардың түзілуі және қайта өңделуі, энергия тұтыну, энергия сыйымдылығы және энергетикалық өнімділік көрсеткіштері арасындағы өзара байланысты бағалау болып табылады. Зерттеудің ақпараттық базасын Қазақстан Республикасының 2015–2024 жылдардағы ресми статистикалық деректері құрады. Зерттеуде нормализация, реляциялық талдау және көптік регрессиялық талдау әдістері қолданылды. Сұр реляциялық талдау нәтижелері бойынша ЖІӨ динамикасымен байланыстың ең жоғары коэффициенттері ЖІӨ бірлігіне шаққандағы коммуналдық қалдықтардың үлестік көлемі (0.717), қауіпті қалдықтардың көлемі (0.714) және өнеркәсіптік қалдықтардың көлемі (0.707) үшін белгіленген, бұл көрсетілген көрсеткіштердің өзгерістері зерттеудегі ЖІӨ өзгерісінің бағыты мен сипатына барынша сәйкес келетіндігін көрсетеді кезең. Қауіпті қалдықтар көлемінің ЖІӨ-мен статистикалық тұрғыдан маңызды теріс байланысы бар (B = −0.645; p = 0.012), ал өнеркәсіптік қалдықтардың ЖІӨ-мен байланысы статистикалық тұрғыдан расталмады (B = −0.033; p = 0.827). Алынған нәтижелер Қазақстанның экономикалық өсуі қайта өңдеуді дамыту және энергия тиімділігін арттырумен салыстырғанда қалдықтар көлемінің, әсіресе қауіпті қалдықтардың көбеюімен тығыз байланысты болғанын көрсетеді. Қорытындылар қайта өңдеу инфрақұрылымын дамыту, қауіпті қалдықтарды бақылауды күшейту және экономикалық өсудің неғұрлым ресурстық тиімді моделіне көшу қажеттілігін негіздейді.

1. Alshuwaikhat, H. M., Adenle, Y. A., & Alotaishan, T. N. (2023). The development of a grey relational analysis-based composite index for environmental sustainability assessment: Towards a net-zero emissions strategy in Saudi Arabia. Heliyon, 9(7). https://doi.org/10.1016/j.heliyon.2023.e18192

2. Arion, F. H., Aleksanyan, V., Markosyan, D., & Arion, I. D. (2023). Circular pathways to sustainable development: understanding the links between circular economy indicators, economic growth, social well-being, and environmental performance in EU-27. Sustainability, 15(24), 16883. https://doi.org/10.3390/su152416883

3. Banjerdpaiboon, A., & Limleamthong, P. (2023). Assessment of national circular economy performance using superefficiency dual data envelopment analysis and Malmquist productivity index: Case study of 27 European countries. Heliyon, 9(6). https://doi.org/10.1016/j.heliyon.2023.e16584

4. Birat, J. P. (2015). Life-cycle assessment, resource efficiency and recycling. Metallurgical Research & Technology, 112(2), 206. https://doi.org/10.1051/metal/2015009

5. Bureau of National Statistics. (2025). Bureau of National Statistics of the Republic of Kazakhstan. Retrieved December 15, 2024 from https://stat.gov.kz/en

6. Cerqueira, P. A., Soukiazis, E., & Proença, S. (2021). Assessing the linkages between recycling, renewable energy and sustainable development: evidence from the OECD countries. Environment, Development and Sustainability, 23(7), 9766-9791. https://doi.org/10.1007/s10668-020-00780-4

7. Costanza, R., de Groot, R., Sutton, P., van der Ploeg, S., Anderson, S. J., Kubiszewski, I., Farber, S., & Turner, R. K. (2014). Changes in the global value of ecosystem services. Global environmental change, 26, 152-158. https://doi.org/10.1016/j.gloenvcha.2014.04.002

8. Diyar, S., Akparova, A., Toktabayev, A., & Tyutunnikova, M. (2014). Green economy–innovation-based development of Kazakhstan. Procedia-Social and Behavioral Sciences, 140, 695-699. https://doi.org/10.1016/j.sbspro.2014.04.497

9. Fritz, M., & Koch, M. (2014). Potentials for prosperity without growth: Ecological sustainability, social inclusion and the quality of life in 38 countries. Ecological Economics, 108, 191-199. https://doi.org/10.1016/j.ecolecon.2014.10.021

10. Garg, V., Kaushik, P., & Kumar, A. (2025). A cross-country panel study on the impact of circular economy on resource efficiency. Discover Sustainability, 6(1), 1432. https://doi.org/10.1007/s43621-025-02300-8

11. Guoyan, S., Khaskheli, A., Raza, S. A., & Ahmed, M. (2022). Nonlinear impact of municipal solid waste recycling and energy efficiency on environmental performance and economic growth: evidence from non-parametric causality-in-quantiles. Environmental Science and Pollution Research, 29(11), 16066-16081. https://doi.org/10.1007/s11356-021-16721-1

12. Imangali, Z., & Bekturganova, M. (2024). Sustainable growth in Kazakhstan: Green economy, decarbonization and energy transition. Technoeconomics, 3, 14-25. https://doi.org/10.57809/2024.3.1.8.2

13. Kose, E., Burmaoglu, S., & Kabak, M. (2013). Grey relational analysis between energy consumption and economic growth. Grey Systems: Theory and Application, 3(3), 291-304. https://doi.org/10.1108/GS-06-2013-0010

14. Koçak, D. (2020). Green growth dynamics in OECD countries: an application of grey relational analysis. Grey Systems: Theory and Application, 10(4), 545-563. https://doi.org/10.1108/GS-01-2020-0016

15. Loiseau, E., Saikku, L., Antikainen, R., Droste, N., Hansjürgens, B., Pitkänen, K., Leskinen, P., Kuikman, P., & Thomsen, M. (2016). Green economy and related concepts: An overview. Journal of cleaner production, 139, 361-371. https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2016.08.024

16. Ospanova, A., Popovychenko, I. P., & Chuprina, E. (2022). Green economy–Vector of sustainable development. Problemy Ekorozwoju, 17(1), 171–181. http://dx.doi.org/10.35784/pe.2022.1.16

17. Trushkina, N. (2022). Green economy in the conditions of modern challenges: conceptual frameworks. International Science Journal of Management, Economics & Finance, 1(1). https://doi.org/10.46299/j.isjmef.20220101.1

18. Valero, A., Valero, A., & Calvo, G. (2015). Using thermodynamics to improve the resource efficiency indicator GDP/DMC. Resources, Conservation and Recycling, 94, 110-117. https://doi.org/10.1016/j.resconrec.2014.12.001

19. Zhandar, A., Asanbayeva, A., & Zhakypbek, A. (2025). The problem of developing the green economy as a tool of sustainable development in Kazakhstan. Geography and Sustainable Development, 1(1), 27-33. https://doi.org/10.31489/3106-9649/2025-1-1.GSD/27-33

20. Zhironkin, S., & Cehlár, M. (2022). Green economy and sustainable development: The outlook. Energies, 15(3), 1167. https://doi.org/10.3390/en15031167

21. Zvarych, R., Masna, O., & Rivilis, I. (2022). Methodological principles of the formation the concept of green economy. Herald of Economics, 4, 131-144. https://doi.org/10.35774/visnyk2022.04.131