Қазақстандағы электрондық коммерция нарығының жай-күйін және оның трансшекаралық байланысын бағалау

Цифрлық технологиялардың қарқынды дамуы мен трансшекаралық онлайн-платформалардың өсімі шағын және орта бизнес (бұдан әрі – ШОБ) үшін бәсекелестік орта мен қызмет ету механизмдерін едәуір өзгертуда. Осы зерттеудің мақсаты – цифрлық инфрақұрылымның Қазақстандағы ШОБ-тың экономикалық белсенділігі мен бәсекеге қабілеттілігіне әсерін бағалау, сондай-ақ трансшекаралық электрондық саудаға қатысу арқылы қалыптасатын артықшылықтарды айқындау. Зерттеудің әдістемелік негізін библиографиялық талдау, графикалық әдістер және құрылымдалған сауалнама нәтижелері құрады. Эмпирикалық база Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросының деректерінен, Біріккен Ұлттар Ұйымының E- Government Development Database ғаламдық базасынан, сондай-ақ Euromonitor International аналитикалық материалдарынан алынды. Зерттеу нәтижелері көрсеткендей, трансшекаралық электрондық саудаға белсенді қатысатын ШОБ өкілдері нарықтық трендтер мен тұтынушылардың талғамдары туралы анағұрлым жоғары хабардарлыққа ие. Мәселен, эксперименттік топтағы респонденттердің 79,5 %-ы ТЭС клиенттердің қажеттіліктерін жүйелі түрде қанағаттандыруға мүмкіндік береді деп есептейді, ал базалық топта бұл көрсеткіш 33,3 % ғана болды. «ТЭС салалардың даму траекториясын бағалауға көмектеседі» деген пікірді эксперименттік топтағы респонденттердің 77,2 %-ы, базалық топтағы респонденттердің тек 19,1 %-ы қолдады. Болашақ зерттеулерді инфрақұрылымдық, реттеушілік, мінез-құлықтық және логистикалық аспектілерді біріктіретін интеграциялық пәнаралық модельдерді әзірлеуге, сондай-ақ Орталық Азияны қоса алғанда, дамушы өңірлердегі эмпирикалық зерттеулерді кеңейтуге бағыттау орынды.  

1. Bell, D. (1999). The Coming of Post-Industrial Society: A Venture in Social Forecasting. Basic Books.

2. Berger, E. J. (2008). E-commerce and supply chains: Breaking the old boundaries. In J. L. Gattorny (Ed.), Supply chain management (pp. 1–670). Infra-M.

3. Bureau of National Statistics. (2024). Bureau of National Statistics of the Republic of Kazakhstan. Retrieved September 15, 2025 from https://stat.gov.kz/en

4. Czernich, N., Falck, O., Kretschmer, T., & Woessmann, L. (2011). Broadband infrastructure and economic growth. Economic Journal, 121(552), 505–532. https://doi.org/10.1111/j.1468-0297.2011.02420.x

5. Doernberg, R., & Hinnekens, L. (1999). Electronic Commerce and International Taxation. Kluwer Law International.

6. Euromonitor. (2025). Economy, Finance and Trade: Kazakhstan. Retrieved September 15, 2025 from https://www.euromonitor.com/economy-finance-and-tradekazakhstan/report?recid=2730442418265&id=500626

7. Evans, P. B., & Wurster, T. S. (1997). Strategy and the new economics of information. Harvard Business Review, 75(5), 70–82.

8. Farah, N., Maharani, R., Pratama, N.R., & Dachyar, M. (2024). E-Commerce Promotional Products Selection Using SWARA and TOPSIS. International Journal of Innovative Science and Research Technology, 9(4). https://doi.org/10.38124/ijisrt/IJISRT24APR2676

9. Frieden, K. (2000). Cybertaxation: The Taxation of E-Commerce. CCH Incorporated & Arthur Andersen LLP.

10. Hellerstein, W. (1999). Internet Tax Freedom Act limits states’ power to tax Internet access and electronic commerce. Journal of Taxation, 90, 5–10.

11. Italics. (2023). Kazakhstan's e-commerce market grew to 1.3 trillion tenge in 2022. Retrieved September 15, 2025 from https://kz.kursiv.media/2023-04-10/lgtn-ecommerce/

12. Kaluzhsky, M. (2013). Priorities of Institutional Regulation of E-Commerce: Russia and World Trends. Emerging Markets: Theory & Practice eJournal,, 42(231), 11-22.

13. Koch, R. (2011). The Financial Times Guide to Strategy: How to Create and Pursue a Winning Strategy (4th ed.). Prentice Hall.

14. Kosiur, D. R. (1997). Understanding Electronic Commerce. Microsoft Press.

15. Leamer, E. E., & Storper, M. (2001). The economic geography of the internet age. Journal of International Business Studies, 32(4), 641–665. https://doi.org/10.1057/PALGRAVE.JIBS.84909988

16. Lee, H. G., & Clark, T. H. (1996). Impacts of the electronic marketplace on transaction cost and market structure. International Journal of Electronic Commerce, 1(1), 127–149. https://doi.org/10.1080/10864415.1996.11518279

17. Malenko, K., Semenikhin, V., & Semenikhina, S. (2023). Prospects and problems of digitalization of trade in the Republic of Kazakhstan at the present stage. Economic Series of the Bulletin of the L.N. Gumilyov ENU, 3, 108-121. https://doi.org/10.32523/2789-4320-2023-3-108-121

18. Porter, M. (2001). Strategy and the Internet. Harvard Business Review, 79(3), 62–78.

19. QazTrade. (2022). New approaches for the development of electronic commerce in Kazakhstan. Retrieved September 15, 2025 from https://qaztrade.org.kz/rus/mezhdunarodnye-ekspertypredlozhili-novye-podhody-dlya-razvitiya-elektronnoj-torgovli-v-kazahstane/

20. Raji, M.A., Olodo, H.B., Oke, T.T., Addy, W.A., Ofodile, O.C., & Oyewole, A.T. (2024). Ecommerce and consumer behavior: A review of AI-powered personalization and market trends. GSC Advanced Research and Reviews, 18(3), 66–77. https://doi.org/10.30574/gscarr.2024.18.3.0090

21. Tokaev, K.-J. K. (2023). The message of the Head of State Kassym-Jomart Tokayev to the people of Kazakhstan "The economic course of a Just Kazakhstan". Akorda.kz. Retrieved September 15, 2025 from https://www.akorda.kz/ru/poslanie-glavy-gosudarstva-kasymzhomarta-tokaeva-narodu-kazahstana-ekonomicheskiy-kurs-spravedlivogo-kazahstana18588

22. Tolstoy, D., Melén Hånell, S., & Özbek, N. (2022). Effectual market creation in the cross-border e-commerce of small-and medium-sized enterprises. International Small Business Journal: Researching Entrepreneurship, 41, 35 - 54. https://doi.org/10.1177/02662426211072999

23. UNCTAD. (2019). B2C E-commerce Index 2019. United Nations Conference on Trade and Development. Retrieved September 15, 2025 from https://unctad.org/system/files/officialdocument/tn_unctad_ict4d14_en.pdf

24. Yessengeldin, В., Abayev, А., & Zhanseitov, A. (2025). Main directions of e-commerce development in Kazakhstan. ECONOMIC Series of the Bulletin of the L.N.Gumilyov ENU, 3, 69-82. https://doi.org/10.32523/2789-4320-2025-3-69-82

25. Zhanbozova, A. B., Azatbek, T. A., Valieva, S. N., Tuzelbaeva, I. N., & Zhumanazarov, K. B. (2021). The e-commerce market in Kazakhstan: an analysis of the state and directions of development. Economy: Strategy and Practice, 16(1), 34-48. https://doi.org/10.51176/JESP/vol_16_issue_1_T3