Азық-түлік өнімдерінің суық тізбек логистикасы тез бұзылатын өнімдердің сапасы мен қауіпсіздігін сақтауда және жеткізу тізбектерінің тұрақтылығын қамтамасыз етуде маңызды әлеуметтік рөл атқарады. Зерттеудің мақсаты – азық-түлік өнімдерінің суық тізбек логистикасы мен оны басқару саласындағы ғылыми зерттеулердің даму динамикасын, тақырыптық құрылымын және перспективалы бағыттарын анықтау. Зерттеу әдіснамасы ғылыми жарияланымдарды жүйелі библиографиялық, библиометриялық және мазмұндық талдауға негізделген. Бастапқы деректер жиынтығына Dimensions дерекқорында 2002–2024 жылдар аралығында жарияланған 936 еңбек енгізілді; тақырыптық іріктеуден кейін 250 жұмыс тереңдетілген талдау үшін таңдап алынды. Деректер VOSviewer және Biblioshiny бағдарламаларының көмегімен өңделіп, жарияланымдар динамикасына талдау жүргізілді. Нәтижелер жарияланымдар санының орташа жылдық өсімі 9–11%-ды құрағанын, ал еңбектердің 38,6%-ы 2021–2024 жылдары жарияланғанын көрсетті. Зерттеулерге 32 елдің авторлары қатысты: жарияланымдардың 25%-ы Қытайға, Үндістан мен АҚШ-қа 6,5%-дан, Италия мен Ұлыбританияға 5%-дан тиесілі болды. 58 ғылыми журнал мен жинақта жарияланған еңбектердің шамамен 39%-ы он жетекші дереккөзге тиесілі болды. Пәндік құрылымда инженерлік ғылымдар – 20%, бизнес және менеджмент – 15%, компьютерлік ғылымдар – 13%, шешім қабылдау ғылымдары – 10% үлеспен басымдық танытты. Жеті негізгі тақырыптық бағыт анықталды: температуралық бақылау, тұрақты даму, азық-түлік қауіпсіздігі, технологиялық инновациялар, цифрландыру, әлеуметтік-экономикалық тұрақтылық және инфрақұрылымды дамыту. Алынған нәтижелер зерттеулердің қазіргі жағдайын жүйелейді және суық тізбектердің тұрақты дамуына арналған цифрлық, технологиялық және басқарушылық шешімдерді әзірлеуде пайдаланылуы мүмкін.

Балалар мен жасөспірімдер туризмі маңызды әлеуметтік, білім беру және сауықтыру функцияларын атқарады, алайда оны дамыту қолжетімді, қауіпсіз және бейімделген инфрақұрылымды қажет етеді. Зерттеудің мақсаты – Ақмола облысындағы балалар мен жасөспірімдер туризмі инфрақұрылымының қазіргі жағдайын бағалау және оны әлеуметтік бағдарланған дамытудың негізгі бағыттарын айқындау. Зерттеуде әдебиеттерге жүйелі шолу, контент-талдау, статистикалық және салыстырмалы талдау әдістері қолданылды. Зерттеудің бастапқы ақпараттық базасын Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросының, Ақмола облысының Туризм басқармасы мен Білім басқармасының 2020–2025 жылдардағы ресми деректері, нормативтік-құқықтық актілер мен мемлекеттік бағдарламалар, сондай-ақ Scopus және Google Scholar дерекқорларынан іріктеліп алынған 17 ғылыми жарияланым құрады. Нәтижелер 2020–2025 жылдар аралығында облыстағы туристік ұйымдар саны 61-ден 80 бірлікке, орналастыру орындары 374-тен 458-ге, балалар сауықтыру лагерлері 12-ден 17-ге, ал балалар мен жасөспірімдерге арналған туристік маршруттар саны 18-ден 36-ға дейін артқанын көрсетті. Орналастыру орындарымен қызмет көрсетілген келушілер саны 235,0 мыңнан 659,4 мың адамға дейін немесе 180,6%-ға өсті. Жалпы туристік ағындағы балалар мен жасөспірімдердің үлесі 21%-дан 31%-ға дейін артты. 2025 жылы өңірдегі орналастыру орындары көрсеткен қызметтер көлемі 34 033,3 млн теңгені құрады, оның есептік 10 550,3 млн теңгесі балалар мен жасөспірімдер туризмімен байланысты болды. Алынған нәтижелер мамандандырылған және инклюзивті нысандарды, жыл бойы жұмыс істейтін маршруттарды, білім беру бағдарламаларын, кадрлық қамтамасыз етуді және мемлекеттік-жекешелік әріптестік тетіктерін дамыту қажеттігін растайды.

Қазіргі қоғамдар отбасы құру және репродуктивті мінез-құлық саласында елеулі өзгерістерді бастан өткеруде, бұл отбасы, неке, жүктілік, бала және ата-ана болу туралы әлеуметтік ортақ мағыналардың өзгеруімен қатар жүреді. Осы зерттеуде Ресей жастарының отбасы құру мен ата-ана болуға қатысты өзара байланысты бес әлеуметтік түсінігінің құрылымдық ұйымдасуы зерттелді. Еркін ассоциациялар әдісі және П. Вержестің прототиптік талдауы қолданылды. Жауаптар лексикалық және семантикалық тұрғыдан стандартталып, мағыналық санаттарға біріктірілді. Эмпирикалық базаны Ресейде тұратын 17–25 жас аралығындағы 364 оқушы мен студенттің онлайн-сауалнамасының нәтижелері құрады, олардың ішінде 218 әйел (59,9%) және 146 ер адам (40,1%) болды. Деректер 2025 жылғы желтоқсаннан 2026 жылғы ақпанға дейін жиналды. Әрбір қатысушы бес стимулдың әрқайсысына үш ассоциациядан атады. Отбасы мен неке туралы түсініктер негізінен оң мазмұнға ие болды: махаббатты респонденттердің тиісінше 44,8%-ы және 47,3%-ы атап өтті. Жүктілік пен көпбалалы ата-ана болу көбінесе жауапкершілікпен және жүктемемен байланыстырылды: физикалық және эмоциялық жүктемені тиісінше 14,6% және 31,3%, ал көпбалалы ата-ана болудағы қаржылық жүктемені қатысушылардың 24,7%-ы көрсетті. Отбасы, неке, жүктілік, бала және көпбалалы ата-ана болу туралы әлеуметтік түсініктердің ортақ мағыналық элементтері бар, бірақ олардың құрылымдық орналасуы әртүрлі. Алынған нәтижелер Ресей жастарының отбасы құру және болашақ ата-ана болу туралы әлеуметтік ортақ білімді қалай ұйымдастыратынын зерттеудегі салыстырмалы құрылымдық тәсілдің мүмкіндіктерін көрсетеді.

Зиянды және қауіпті еңбек жағдайларында жұмыс істейтін қызметкерлерге берілетін әлеуметтік кепілдіктер жүйесі әлеуметтік қорғаудың маңызды элементі болып қала береді. Зерттеудің мақсаты – Қазақстандағы қолданыстағы әлеуметтік кепілдіктер жүйесінің бөлу әділдігін бағалау, оны шетелдік модельдермен салыстыру және кепілдіктерді ұсынудың тізімдік тетігінен тәуекелге бағдарланған тетікке көшу мүмкіндіктерін айқындау. Зерттеу әдістері салыстырмалы институционалдық-құқықтық талдауды, заңнаманың бағытталған контент-талдауын, сипаттамалық статистикалық талдауды, сондай-ақ ұсынылып отырған реформаның қаржылық және ынталандырушы әсерлерін бағалауды қамтиды. Бастапқы деректер 11 елдің — ТМД- ның алты елінің (Қазақстан, Ресей, Беларусь, Өзбекстан, Қырғызстан, Армения) және ЭЫДҰ-ның бес елінің (АҚШ, Германия, Ұлыбритания, Франция, Канада) заңнамасын, сондай-ақ Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросының 2021–2025 жылдарға арналған нысан деректерін қамтиды. Нәтижелер кемінде бір әлеуметтік кепілдік алатын қызметкерлер саны іс жүзінде өзгермегенін, ал кепілдіктермен қамтылғандардың үлесі 41,54%-дан 38,75%-ға дейін төмендегенін (– 2,79 т.п.) көрсетті. Жұмыс берушілердің шығыстары 167,9-дан 341,9 млрд теңгеге дейін өсті, яғни номиналды мәнде 2.04 есе және нақты мәнде 26.4%-ға артты. Бір алушыға шаққандағы шығыстар 246,2-ден 501,4 мың теңгеге дейін ұлғайды. Кепілдіктерді өлшенген тәуекел деңгейіне және 3–9% жарна шкаласына сәйкес саралауға ұсынылатын көшу фискалдық бейтараптықты сақтауға және сонымен бірге жұмыс берушінің кәсіптік тәуекелді төмендетуіне экономикалық ынталандыру қалыптастыруға мүмкіндік береді.

Қаржылық капиталды тиімсіз бөлу компаниялардың қаржылық тұрақтылығын шектей отырып және мүдделі тараптар үшін әлеуметтік салдарлар туындата отырып, олардың осалдығын күшейтуі мүмкін. Зерттеудің мақсаты 2010–2023 жылдар аралығындағы Қытайдың листингтік компанияларында капиталды тиімсіз бөлудің қаржылық дәрменсіздікке әсерін зерттеу және осы өзара байланыстың негізгі тетіктерін анықтау болып табылады. Эмпирикалық талдау 2010–2023 жылдар аралығындағы акциялары A-shares нарығында айналыстағы Қытай компанияларының панельдік деректеріне негізделген. Бастапқы деректер CSMAR дерекқорынан алынған. Өзара байланыстарды бағалау үшін жеке және уақыттық тіркелген әсерлері және робасты стандартты қателері бар регрессиялық модельдер қолданылды. Нәтижелер капиталды тиімсіз бөлудің қаржылық дәрменсіздік тәуекелін статистикалық тұрғыдан мәнді түрде арттыратынын көрсетеді. Нәтиженің тұрақтылығы O-score көрсеткішін қолдану (коэффициенті 0.0410), өңірлік қаржылық даму көрсеткішін енгізу (−0.1189) және 2019–2020 жылдардағы бақылауларды алып тастау арқылы расталады. Тетіктерді талдау капиталды тиімсіз бөлудің компаниялардың операциялық рентабельділігін төмендететінін (−0.0094) және сонымен қатар қаржылық левереджді манипуляциялау дәрежесін арттыратынын (0.0423) көрсетеді. Капиталды тиімсіз бөлу еңбекті көп қажет етпейтін компаниялар (−0.1379) мен бәсекелес салалардағы компаниялар (−0.1196) арасында қаржылық дистресс тәуекелін анағұрлым күштірек арттырады. Алынған нәтижелер қаржылық ресурстарды бөлу тиімділігін арттыру және шамадан тыс борыштық жүктемені шектеу қаржылық дәрменсіздік тәуекелін төмендетуге және компаниялардың тұрақтылығын нығайтуға ықпал етуі мүмкін екенін көрсетеді.

Еңбек ресурстарының дамуы өңірлердің әлеуметтік-экономикалық дамуының негізгі факторларының бірі болып табылады, бұл ретте демографиялық және еңбек сипаттамаларындағы елеулі аумақтық айырмашылықтар оларды кешенді бағалау қажеттілігін негіздейді. Зерттеудің мақсаты интегралдық тәсіл негізінде Қазақстан өңірлеріндегі еңбек ресурстарының даму деңгейін бағалау және олардың қалыптасуы мен пайдаланылуындағы өңіраралық айырмашылықтарды анықтау болып табылады. Зерттеудің ақпараттық базасын Қазақстан Республикасының 2014–2024 жылдардағы ресми өңірлік статистикалық деректері құрады, олар халық саны, көші-қон, жұмыссыздық, жастар жұмыссыздығы, өзін-өзі жұмыспен қамту, жұмыспен қамту, жалдамалы жұмыскерлер саны, жұмыс күші және жұмыспен қамту деңгейі көрсеткіштерін қамтиды. Зерттеуде көрсеткіштерді Z-стандарттау, үш блок бойынша интегралдық индекстерді есептеу әдістері қолданылды: демографиялық даму, еңбек нарығы және әлеуметтік тұрақтылық, жұмыспен қамту және еңбек белсенділігі. Нәтижелер сараланған саясатты енгізуді талап ететін тұрақты өңіраралық айырмашылықтарды анықтады. Еңбек ресурстарының даму деңгейі жоғары топқа жалпы интегралдық индекс мәні 1.010606 болған Алматы қ., 0.841212 болған Түркістан облысы, 0.823939 болған Алматы облысы және 0.490303 болған Астана қ. жатқызылды. Жалпы интегралдық индекстің ең төмен мәндері Ұлытау облысында (–0.666667) және Солтүстік Қазақстан облысында (–0.544550) тіркелді. Алынған нәтижелер Қазақстанның еңбек ресурстарын қалыптастыру мен пайдаланудағы елеулі аумақтық саралануды растайды және еңбек нарығындағы әлеуметтік және өңірлік саясаттың сараланған шараларын әзірлеу кезінде ппайдаланылуы мүмкін.

Генеративті жасанды интеллекттің (бұдан әрі – ЖИ) қарқынды таралуы оның жұмыспен қамтуға ықпалы мәселесін тек дамыған елдерде ғана емес, өтпелі экономикаларда да өзекті етті. Мақаланың мақсаты – 2010–2024 жж. ЖИ-ге экспозиция деңгейі әртүрлі секторлардағы жұмыспен қамту динамикасы мен оның формалдану деңгейін салыстыру негізінде жасанды интеллекттің таралуы жағдайындағы Қазақстандағы жұмыспен қамту трансформациясының әлеуметтік аспектілерін бағалау. Әдіснама ЖИ-ге экспозицияны халықаралық AI Industry Exposure индексі негізінде салалық жіктеуді, жұмыспен қамту динамикасын салыстырмалы талдауды, орташа жылдық өсу қарқынын есептеуді, корреляциялық талдауды және топаралық статистикалық тесттерді қамтиды. Зерттеудің бастапқы ақпараттық базасын Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросының 2010–2024 жж. экономикалық қызметтің 17 түрі бойынша ресми деректері құрады. Нәтижелер 2010–2024 жж. ЖИ-ге экспозициясы жоғары секторларда жұмыспен қамтудың орташа өсімі 58.5%-ды, ал экспозициясы орташа және төмен секторларда тиісінше 31.1% және 34.7%-ды құрағанын көрсетті. 2022 жылдан кейін ЖИ-ге экспозициясы жоғары секторларда жұмыспен қамтудың орташа жылдық өсу қарқыны 3.58%-дан 1.98%-ға дейін төмендеді, ал экспозициясы төмен секторларда 1.33%-дан 2.28%-ға дейін өсті. ЖИ- ге экспозиция деңгейі мен 2022 жылдан кейінгі өсу қарқынының өзгеруі арасындағы байланыс теріс және статистикалық тұрғыдан маңызды болды (r=−0.53; p=0.028). Алынған нәтижелер ЖИ-дің жұмыспен қамтуға себеп-салдарлық ықпалын анықтауға мүмкіндік бермейді, алайда генеративті ЖИ тарала бастағаннан кейінгі салалық динамикадағы айырмашылықтарды тіркейді және кәсіптер мен еңбек міндеттері деңгейінде одан әрі талдау жүргізу қажеттігін көрсетеді.

Жасанды интеллект пен экологиялық инновациялардың дамуы цифрлық сектор компанияларындағы білімді басқару, шешім қабылдау және ұйымдық оқыту үдерістерін өзгертеді. Зерттеудің мақсаты – Пәкістанның ақпараттық-коммуникациялық технологиялар секторында шешім қабылдау сапасы мен білімді басқару әлеуетінің делдалдық рөлін, сондай-ақ цифрлық инфрақұрылымның модераторлық рөлін ескере отырып, жасанды интеллектті енгізу мен жасыл инновациялардың ұйымдық оқытуға ықпалын бағалау. Зерттеуде сандық тәсіл және көлденең қималы сауалнама әдісі қолданылды. Бастапқы деректер Пәкістанның Лахор қаласындағы ақпараттық-коммуникациялық сектор компанияларының 300 қызметкеріне жүргізілген сауалнама негізінде алынды. Нәтижелер жасанды интеллектті енгізудің ұйымдық оқытуға оң әсерін (β=0.650; t=5.520; p<0.001) және жасыл инновациялардың ұйымдық оқытуға оң әсерін (β=0.400; t=3.921; p=0.002) көрсетті. Шешім қабылдау сапасы (β=0.504; t=4.134; p=0.008) және білімді басқару әлеуеті (β=0.555; t=5.428; p<0.001) де ұйымдық оқытумен оң байланысты. Цифрлық инфрақұрылым жасанды интеллектті енгізу мен ұйымдық оқыту арасындағы байланысты (β=0.220; t=2.45; p=0.031), сондай-ақ жасыл инновациялар мен ұйымдық оқыту арасындағы байланысты (β=0.318; t=3.29; p=0.001) күшейтеді. Алынған нәтижелер әлеуметтік маңызға ие, өйткені жасанды интеллекттің, жасыл инновациялардың және цифрлық инфрақұрылымның дамуы білім алмасуды, бірлескен оқытуды және ұйымдардағы қызметкерлердің бейімделгіштігін жақсартуға ықпал етеді.

Мұғалімдердің еңбек нарығы білім беру ұйымдарының педагог кадрларға деген қажеттілігін ғана емес, сонымен қатар еңбекақы төлеудегі, кәсіби тәжірибеге және құзыреттерге қойылатын талаптардағы айырмашылықтарды да көрсетеді, олар мамандық ішіндегі әлеуметтік теңсіздікті қалыптастыруы мүмкін. Зерттеудің мақсаты жалақыны, жұмыс тәжірибесіне қойылатын талаптарды, пәндік мамандануды және кәсіби құзыреттерді талдау негізінде Қазақстандағы мұғалімдерді жұмысқа қабылдаудың ерекшеліктерін анықтау болып табылады. Зерттеудің эмпирикалық базасын 2025 жылғы қаңтар–ақпан айларында HeadHunter және Enbek платформаларында орналастырылған бастапқы 30 460 хабарландыру массивінен іріктелген 17 997 бос жұмыс орны құрады. Жұмыста сипаттамалық статистика әдістері, жалақының орташа және медианалық мәндерін талдау әдістері пайдаланылды. Нәтижелер 17 997 бос жұмыс орнының 13 510-ы жұмыс тәжірибесі жоқ үміткерлерге бағытталғанын көрсетті; олар үшін ұсынылатын жалақының медианалық мөлшері 110 760 теңгені құраса, үш жылға дейінгі тәжірибені талап ететін бос жұмыс орындары үшін 155 000 теңгені құрады. Ең жоғары медианалық жалақы ағылшын тілі мұғалімдері үшін тіркелді — 250 000 теңге, ал бастауыш сынып мұғалімдері үшін 3 997 бос жұмыс орны болған кезде ол 117 960 теңгені құрады. Нәтижелер мансаптың бастапқы кезеңіндегі қолдау, құрылымдалған бейімделу және пәндер бойынша еңбекақы төлеудегі айырмашылықтарды неғұрлым мұқият қадағалау Қазақстандағы мұғалімдерді жұмысқа қабылдауды, кәсіби ілгерілеуді жақсарту және теңсіздікті қысқарту үшін маңызды екенін көрсетеді.