Қазақстанның агроөнеркәсіптік кешені азық-түлік қауіпсіздігін және елдің тұрақты экономикалық дамуын қамтамасыз ететін негізгі сала болып табылады. Зерттеу инвестициялардың ауыл шаруашылығының өнімділігіне және олардың жалпы ішкі өнімдегі үлесіне әсерін бағалауға бағытталған, лагтық әсерлерді ескере отырып. Бастапқы деректер Қазақстан Республикасы Ұлттық Статистика Бюросының 2015-2024 жылдарға арналған жылдық статистикалық көрсеткіштерін қамтиды. Әдістемелік негіз корреляциялық талдаудан, Пирсонның корреляция коэффициенттерін есептеуден және дисперсияның көпөлшемді талдауынан (MANCOVA) тұрады, содан кейін әсерлердің бір айнымалы ыдырауы жүреді. Нәтижелер шикізаттық емес секторға инвестициялар ауыл шаруашылығындағы еңбек өнімділігімен ең күшті оң байланысты көрсететінін көрсетті (r = 0,959), ал жеке инвестициялар да жоғары корреляцияға ие (r = 0,882). Керісінше, ауылшаруашылық инвестицияларының индексі өндіріс көрсеткіштеріне (r = -0.116) және өндіріс динамикасына (r = 0.120) айтарлықтай әсер етпейді. Сонымен бірге, инвестициялардың жалпы көлемі 2 еседен астам өскеніне қарамастан, ЖІӨ-дегі ауыл шаруашылығының үлесі зерттеу кезеңінде 4,8% - дан 3,8% - ға дейін төмендеді. MANCOVA нәтижелері шикізаттық емес секторға инвестициялардың тек өнімділікке статистикалық маңызды әсерін растады (p < 0,001), ал тікелей ауыл шаруашылығына және жеке инвестицияларға инвестициялардың әсері статистикалық тұрғыдан шамалы болды. Осылайша, инвестициялар көлемі мен экономикалық кірістер арасында алшақтық анықталды, бұл инвестициялық саясаттың тиімділігін арттыру және агроөнеркәсіптік кешенді дамытудағы құрылымдық және технологиялық факторларға назар аудару қажеттілігін көрсетеді.

Жаһандық декарбонизация жағдайында қаржы секторының цифрлануы жасыл қаржыны дамытудың және әлеуметтік инклюзивті экономикалық өсуді қамтамасыз етудің негізгі факторы болып табылады. Зерттеудің мақсаты – қаржы секторының цифрлануының жасыл қаржының дамуына және оның әлеуметтік әсерлеріне Қазақстан мен Орталық Азия елдері контексінде ықпалын бағалау. Зерттеу әдіснамасына жүйелік және салыстырмалы талдау, корреляциялық-регрессиялық талдау, сондай-ақ сценарийлік модельдеу кіреді. Эмпирикалық база ретінде 2015–2025 жж. аралығындағы деректер және елдер арасындағы талдау үшін 12 елден тұратын іріктеме пайдаланылды. Зерттеу нәтижелері қаржы секторының цифрлану деңгейі мен жан басына шаққандағы жасыл инвестициялар көлемі арасында өте жоғары оң байланыс бар екенін көрсетті (r = 0,988; R² = 0,977; p <0,001). Көп факторлы регрессиялық талдау жасыл қаржының дамуына ең үлкен үлесті ESG реттеуінің қамтылуы қосатынын, одан кейін цифрлану деңгейі мен қаржылық инклюзия келетінін анықтады. Сценарийлік модельдеу нәтижелері бойынша, цифрлық жетілудің жоғары деңгейіне қол жеткізілген жағдайда, Қазақстанда жасыл облигациялар көлемі 2030 жылға қарай 2,8 млрд АҚШ долларынан 14,2 млрд АҚШ долларына дейін ұлғаюы мүмкін, бұл 67 мыңға дейін жаңа «жасыл» жұмыс орындарының құрылуымен қатар жүреді. Алынған нәтижелер цифрлану жасыл қаржыны дамыту үшін қажетті, бірақ ESG бағытындағы институционалдық және реттеушілік қамтамасыз етусіз жеткіліксіз шарт екенін дәлелдейді.

Аграрлық Қаржылық сауаттылық үй шаруашылықтарының тұрақтылығы мен халықтың экономикалық мінез-құлқы сапасының маңызды факторы ретінде қарастырылады, алайда Қазақстанда оның деңгейі өңірлер мен әлеуметтік топтар арасында айтарлықтай ерекшеленеді. Зерттеудің мақсаты – Қазақстандағы қаржылық сауаттылық деңгейінің өңірлік айырмашылықтарын анықтау және қаржылық мінез-құлықтағы, қаржылық ресурстарға қолжетімділіктегі және қаржылық құралдарды пайдаланудағы гендерлік айырмашылықтардың әлеуметтік өлшемін бағалау. Эмпирикалық база ретінде Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкі мен Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі жүргізген халықтың қаржылық сауаттылығы бойынша жалпыұлттық зерттеулердің нәтижелері, сондай-ақ ресми өңірлік статистикалық деректер пайдаланылды. Зерттеу нәтижелері тұрақты өңіраралық айырмашылықтардың бар екенін көрсетті: қаржылық сауаттылық индексінің ең жоғары мәндері Алматы (48,5) және Астана (47,2) қалаларында тіркелсе, ең төмен көрсеткіштер Түркістан (36,4) және Қызылорда облыстарында (35,7) анықталды. Жас пен білім деңгейінің қаржылық сауаттылыққа статистикалық тұрғыдан мәнді оң әсер ететіні анықталды, ал гендерлік айырмашылықтар негізінен мінез-құлық аспектілерінде байқалады. Гендерлік алшақтық экономикалық тұрғыдан дамыған өңірлерде минималды деңгейде (Алматы мен Астанада 1,2 тармақ) болса, қаржылық инфрақұрылымы шектеулі өңірлерде айтарлықтай ұлғаяды (Түркістан және Қызылорда облыстарында 2,9 тармақ). Алынған нәтижелер қаржылық сауаттылықтың жеке сипаттамалармен қатар өңірлік институционалдық контекст ықпалында қалыптасатынын растайды, бұл өңірлік және гендерлік ерекшеліктерді ескеретін қаржылық саясат шараларын әзірлеу қажеттігін көрсетеді.

Тұрақты Цифрландырудың өсуі және «ақылды қала» тұжырымдамасының дамуы қалалық инфрақұрылым мен жол қозғалысы қауіпсіздігі саласында жасанды интеллект технологияларын пайдаланатын мемлекеттік-жекешелік әріптестік (бұдан әрі – МЖӘ) жобаларының белсенді енгізілуіне ықпал етуде. Осы зерттеудің мақсаты – жүйелік динамика әдістері мен дисконтталған ақша ағыны көрсеткішінің сезімталдық талдауын пайдалану арқылы Қазақстандағы «ақылды қала» тұжырымдамасы аясында жүзеге асырылып жатқан «Сергек» интеллектуалды бейнемониторинг жобасының әлеуметтік тәуекелдерін бағалау. Зерттеу әдіснамасы жоба деректерін зерттеуге және тәуекел факторлары ықпалының әртүрлі сценарийлерін көрсетуге мүмкіндік беретін жүйелік динамика (бұдан әрі – ЖД) көмегімен жоба моделін құруға негізделген. Зерттеуде Қазақстан Республикасының PPP Portal мәліметтері, Алматы қаласы әкімдігінің деректері және Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің мәліметтері сияқты ашық дереккөздердің ақпараты пайдаланылды. Модельдеу нәтижелері дисконтталған ақша ағынының (бұдан әрі – DCF) ең жоғары көрсеткіші тәуекелдер ескерілмеген базалық сценарийде байқалып, 2024 жылы 7 668 340 000 теңгеге жетіп, 2025 жылы 6 781 390 000 теңгеге дейін төмендейтінін көрсетті. Жоба қаржылық тұрақтылығына ең үлкен теріс әсер айыппұлдардан түсетін түсімдердің жеткіліксіз жиналуымен байланысты әлеуметтік тәуекелден байқалады, бұл жағдайда DCF көрсеткіші 6 287 440 000 теңгеге дейін төмендейді. Алынған нәтижелер әлеуметтік тәуекел интеллектуалды бейнемониторинг жобасының қаржылық тұрақтылығының ең маңызды факторы болып табылатынын көрсетеді.

Жасанды интеллекттің (бұдан әрі – ЖИ) қарқынды дамуы инновациялық қызметтің тиімділігін арттырумен қатар, оны реттеудің этикалық және құқықтық мәселелерінің өзектілігін күшейтіп отыр. Зерттеудің мақсаты – ЖИ-ді инновациялық қызметке интеграциялау жағдайында туындайтын этикалық және құқықтық мәселелерді талдау, халықаралық және ұлттық реттеу тәсілдерін жүйелеу, сондайақ Қазақстандағы ЖИ саласын реттеудің ерекшеліктерін бағалау болып табылады. Зерттеудің әдіснамалық негізін диалектикалық әдіс, салыстырмалы талдау, құжаттарды талдау әдісі, әдеби шолу және контент-талдау құрады. Зерттеу барысында ЮНЕСКО, OECD, G7/G20, IEEE, WIPO, Еуропалық Одақ және жекелеген мемлекеттер қолданатын ЖИ-ді реттеу тәсілдеріне салыстырмалы талдау жүргізілді. Нәтижелер OECD ұйымы ЖИ тәуекелдерінің 10 негізгі санатын бөліп көрсететінін көрсетті, олардың қатарына киберқауіптер, ақпараттық манипуляциялар, әлеуметтік теңсіздіктің күшеюі, құпиялылықтың бұзылуы және басқару тетіктерінің жеткіліксіздігі жатады. Зерттеу Еуропалық Одақтың 85 баптан тұратын AI Act қабылдау арқылы ЖИ-ді реттеудің ең кешенді тәсілдерінің бірін қалыптастырғанын көрсетті, онда технологияларды тәуекел деңгейлері бойынша жіктеу жүйесі енгізілген. ЖИ-ді белсенді қолдануға қарамастан, көптеген елдерде зияткерлік қызмет нәтижелерінің авторы ретінде тек адам танылады деген тәсілдің сақталатыны анықталды. Инновацияларды дамыту, адам құқықтарын қорғау және әлеуметтік-технологиялық тәуекелдерді төмендету арасындағы тепе-теңдікті қамтамасыз ететін ЖИ-ді этикалық және құқықтық реттеудің кешенді жүйесін қалыптастыру қажеттілігі туралы қорытынды жасалды.

Көшбасшылық, мансаптық даму және білім қызметкерлерінің әлеуметтік ұтқырлығы мәселелеріне қызығушылықтың артуына қарамастан, дамуы төмен өңірлер жағдайында бөлінген (ұжымдық) көшбасшылықтың кәсіби ілгерілеуге ықпал ету тетіктері жеткілікті деңгейде зерттелмеген күйінде қалып отыр. Зерттеудің мақсаты — Қытайдың дамуы төмен өңірлеріндегі білім қызметкерлерінің мансаптық дамуы мен әлеуметтік ұтқырлығына бөлінген көшбасшылықтың ықпалын бағалау, сондай-ақ өзіндік тиімділік пен коллаборативтік ахуалдың делдалдық рөлін анықтау. Зерттеуде SmartPLS 4.0 бағдарламалық қамтамасыз етуін қолдана отырып, ішінара ең кіші квадраттар негізіндегі құрылымдық теңдеулерді модельдеу (PLS-SEM) және сандық талдау әдістері пайдаланылды. Эмпирикалық база ретінде Қытайдың Гуанси және Гуйчжоу провинцияларында басқару, білім беру, технологиялар және денсаулық сақтау салаларында жұмыс істейтін 150 білім қызметкерінің сауалнама нәтижелері қолданылды. Зерттеу нәтижелері бөлінген көшбасшылықтың Қытайдың дамуы төмен өңірлеріндегі білім қызметкерлерінің мансаптық дамуы мен әлеуметтік ұтқырлығының маңызды факторы екенін көрсетті. Бөлінген көшбасшылықтың білім қызметкерлерінің мансаптық дамуына тікелей оң әсер ететіні (β = 0.326; p < 0.001), сондай-ақ өзіндік тиімділік пен коллаборативтік ахуал тетіктері арқылы жанама ықпал жасайтыны анықталды. Детерминация коэффициентінің жоғары мәні (R² = 0.593) ұсынылған модельдің түсіндіру қабілетінің жоғары екенін көрсетіп, ресурстық шектеулер жағдайында кәсіби дамуға көшбасшылық және ұйымдастырушылық факторлардың маңызды әсерін растады. Алынған нәтижелер бөлінген көшбасшылық тәжірибелерін енгізу, қызметкерлердің кәсіби дербестігін қолдау және ынтымақтастық мәдениетін қалыптастыру қажеттілігін айқындайды.

Жоғары капитал сыйымдылығы, технологиялық күрделілік және логистикалық тізбектердің тұрақтылығына тәуелділік жағдайында мұнай өңдеу кәсіпорындарының операциялық тиімділігін арттыру әлеуметтік тұрақтылықты қамтамасыз етуге және ұйымдастырушылық-басқарушылық шығындарды төмендетуге бағытталған бизнес-процестерді кешенді басқарушылық талдауды талап етеді. Зерттеудің мақсаты өндірістік процестердің операциялық тұрақтылығы мен тиімділігіне әсер ететін факторларды анықтауды қамтамасыз ететін мұнай өңдеу кәсіпорнының бизнес-процестерін басқарушылық талдауға арналған кешенді тәсілді әзірлеу болып табылады. Зерттеудің әдіснамалық негізін макроортаны, салалық ортаны, ішкі ортаны және кәсіпорынның бизнес-моделін көпдеңгейлі диагностикалауды қамтамасыз ететін PEST-талдау, Портер моделі, SWOT-талдау және Business Model Canvas қамтылған стратегиялық және процестік талдау әдістері құрады. Зерттеу нәтижелері кәсіпорын қызметінің тұрақтылығына ең жоғары ықпалды экономикалық факторлар (1.48) және технологиялық факторлар (1.13) көрсететінін анықтады, бұл ретте ең жоғары бағалар битумға сұраныстың маусымдылығы (4.80), жабдықтың жоспардан тыс тоқтап қалуының маңыздылығы (4.80), жаңғыртудан кейінгі жабдықтың сенімділігі (4.60) және жол құрылысының мемлекеттік бағдарламалары (4.60) бойынша берілді. Операциялық тиімділіктің негізгі шектеулері негізінен ұйымдастырушылық-басқарушылық сипатқа ие және қуаттардың толық жүктелмеуі, логистикалық үзілістер, жоспардан тыс тоқтап қалулар және кросс-функционалдық процестердің жеткіліксіз үйлесімділігі түрінде көрінеді. Бизнес-процестердің ашықтығын, логистикалық контурдың тұрақтылығын, басқарушылық шешімдердің сапасын арттыруға және кәсіпорын қызметінің әлеуметтік-экономикалық тұрақтылығын нығайтуға бағытталған стратегиялық талдау құралдары мен үнемді өндіріс қағидаттарын интеграциялау қажеттілігі туралы қорытынды жасалды.

Экологиялық жүктеменің күшеюі және қалдықтар көлемінің өсуі жағдайында экономикалық өсу мен экологиялық тиімділік көрсеткіштері арасындағы өзара байланысты бағалау қажеттілігі артады. Зерттеудің мақсаты Қазақстанның экономикалық өсуі мен қалдықтардың түзілуі және қайта өңделуі, энергия тұтыну, энергия сыйымдылығы және энергетикалық өнімділік көрсеткіштері арасындағы өзара байланысты бағалау болып табылады. Зерттеудің ақпараттық базасын Қазақстан Республикасының 2015–2024 жылдардағы ресми статистикалық деректері құрады. Зерттеуде нормализация, реляциялық талдау және көптік регрессиялық талдау әдістері қолданылды. Сұр реляциялық талдау нәтижелері бойынша ЖІӨ динамикасымен байланыстың ең жоғары коэффициенттері ЖІӨ бірлігіне шаққандағы коммуналдық қалдықтардың үлестік көлемі (0.717), қауіпті қалдықтардың көлемі (0.714) және өнеркәсіптік қалдықтардың көлемі (0.707) үшін белгіленген, бұл көрсетілген көрсеткіштердің өзгерістері зерттеудегі ЖІӨ өзгерісінің бағыты мен сипатына барынша сәйкес келетіндігін көрсетеді кезең. Қауіпті қалдықтар көлемінің ЖІӨ-мен статистикалық тұрғыдан маңызды теріс байланысы бар (B = −0.645; p = 0.012), ал өнеркәсіптік қалдықтардың ЖІӨ-мен байланысы статистикалық тұрғыдан расталмады (B = −0.033; p = 0.827). Алынған нәтижелер Қазақстанның экономикалық өсуі қайта өңдеуді дамыту және энергия тиімділігін арттырумен салыстырғанда қалдықтар көлемінің, әсіресе қауіпті қалдықтардың көбеюімен тығыз байланысты болғанын көрсетеді. Қорытындылар қайта өңдеу инфрақұрылымын дамыту, қауіпті қалдықтарды бақылауды күшейту және экономикалық өсудің неғұрлым ресурстық тиімді моделіне көшу қажеттілігін негіздейді.

Жаһандық энергетикалық ауысу жағдайында жаңартылатын энергия көздерін дамыту шикізаттық тәуелділікті төмендетуге және тұрақты әлеуметтік-экономикалық дамуды қамтамасыз етуге ұмтылатын ресурсқа тәуелді елдер үшін ерекше маңызға ие болуда. Зерттеудің мақсаты Қазақстан, Норвегия және Біріккен Араб Әмірліктері мысалында ресурсқа тәуелді экономикалардағы жаңартылатын энергетиканың дамуының экономикалық әртараптандыруға әсерін бағалау болып табылады. Зерттеудің әдіснамалық негізін сипаттамалық статистика, корреляциялық талдау, сондай-ақ біріктірілген, тұрақты және кездейсоқ әсерлері бар панельдік регрессиялық модельдер құрады. Бастапқы деректер 2002–2021 жж. кезеңін қамтиды және 60 панельдік бақылауды қамтиды. Нәтижелер экономикалық әртараптандыру индексінің орташа мәні 0,57, ЖЭК үлесі – 19,94%, мұнай рентасы – ЖІӨ-нің 13,88%, адами капитал индексі – 3,25, институттар сапасы – 66,43 болғанын көрсетті. Корреляциялық талдау әртараптандырудың институттар сапасымен (r=0.655) және жан басына шаққандағы ЖІӨ-мен (r=0.662) оң байланысын анықтады. Панельдік модельдерде жаңартылатын энергия көздерінің дамуы әртараптандыруға тұрақты статистикалық мәнді әсер көрсетпеді, ал мұнай рентасы тұрақты әсерлер моделінде (β=-0.0046; p<0,01) және кездейсоқ әсерлер моделінде (β=-0.0040; p<0,01) теріс әсер етті. Нәтижелер ресурсқа тәуелді елдерде жаңартылатын энергия көздерін дамыту экономиканы әртараптандыру үшін маңызды екенін, бірақ оның әсері мұнайға тәуелділікті төмендету, адами капиталды дамыту және институттарды жақсарту жағдайында ғана күшейетінін көрсетеді.