Ресурстарға тәуелді елдердегі энергетикалық ауысудың әлеуметтік-экономикалық аспектілері

Жаһандық энергетикалық ауысу жағдайында жаңартылатын энергия көздерін дамыту шикізаттық тәуелділікті төмендетуге және тұрақты әлеуметтік-экономикалық дамуды қамтамасыз етуге ұмтылатын ресурсқа тәуелді елдер үшін ерекше маңызға ие болуда. Зерттеудің мақсаты Қазақстан, Норвегия және Біріккен Араб Әмірліктері мысалында ресурсқа тәуелді экономикалардағы жаңартылатын энергетиканың дамуының экономикалық әртараптандыруға әсерін бағалау болып табылады. Зерттеудің әдіснамалық негізін сипаттамалық статистика, корреляциялық талдау, сондай-ақ біріктірілген, тұрақты және кездейсоқ әсерлері бар панельдік регрессиялық модельдер құрады. Бастапқы деректер 2002–2021 жж. кезеңін қамтиды және 60 панельдік бақылауды қамтиды. Нәтижелер экономикалық әртараптандыру индексінің орташа мәні 0,57, ЖЭК үлесі – 19,94%, мұнай рентасы – ЖІӨ-нің 13,88%, адами капитал индексі – 3,25, институттар сапасы – 66,43 болғанын көрсетті. Корреляциялық талдау әртараптандырудың институттар сапасымен (r=0.655) және жан басына шаққандағы ЖІӨ-мен (r=0.662) оң байланысын анықтады. Панельдік модельдерде жаңартылатын энергия көздерінің дамуы әртараптандыруға тұрақты статистикалық мәнді әсер көрсетпеді, ал мұнай рентасы тұрақты әсерлер моделінде (β=-0.0046; p<0,01) және кездейсоқ әсерлер моделінде (β=-0.0040; p<0,01) теріс әсер етті. Нәтижелер ресурсқа тәуелді елдерде жаңартылатын энергия көздерін дамыту экономиканы әртараптандыру үшін маңызды екенін, бірақ оның әсері мұнайға тәуелділікті төмендету, адами капиталды дамыту және институттарды жақсарту жағдайында ғана күшейетінін көрсетеді.

1. Al Balushi, A. K., & Matriano, M. T. (2024). Renewable energy investments impact on economic diversification and strategic growth: A review of literature in the context of Oman Vision 2040. International Journal of Innovative Research in Multidisciplinary Management & Technology (IJIRMPS), 12(4). https://doi.org/10.37082/IJIRMPS.v12.i4.231068

2. Alhashim, M., Rehman, M. Z., Ansari, S., & Ahmed, P. (2024). Examining the influence of renewable energy consumption, technological innovation, and export diversification on economic growth: Empirical insights from E-7 nations. Sustainability, 16(21), 9159. https://doi.org/10.3390/su16219159

3. Anser, M. K., Nazir, M., Nassani, A. A., Al-Aiban, K. M., Zaman, K., & Haffar, M. (2025). Rethinking economic policies: Diversification and governance strategies to address the resource curse in mineral-rich economies. Natural Resource Modeling, 38(4), e70011. https://doi.org/10.1111/nrm.70011

4. Corden, W. M., & Neary, J. P. (1982). Booming sector and de-industrialisation in a small open economy. The Economic Journal, 92(368), 825–848. https://doi.org/10.2307/2232670

5. Damoah, B., & Boglo, R. (2026). Resource curse and sociospatial implications of artisanal gold mining in Ghana. Discover Environment, 4, 42. https://doi.org/10.1007/s44274-026-00526-5

6. Delamou, C. C. (2025). Curing the Dutch disease: The role of tariffs. Journal of Government and Economics, 18, 100147. https://doi.org/10.1016/j.jge.2025.100147

7. Destek, M. A., Aydın, S., & Destek, G. (2022). Investigating an optimal resource dependency to prevent natural resource curse: Evidence from countries with the curse risk. Resources Policy, 79, 102981. https://doi.org/10.1016/j.resourpol.2022.102981

8. Fagbemi, F., & Kotey, R. A. (2024). Interconnections between governance shortcomings and resource curse in a resource-dependent economy. PSU Research Review, 8(2), 297–320. https://doi.org/10.1108/PRR-09-2021-0052

9. Gelb, A. H. (2012). Economic diversification in resource-rich countries. In R. Arezki, T. Gylfason, & A. Sy (Eds.), Beyond the Curse: Policies to Harness the Power of Natural Resources (pp. 55–80). International Monetary Fund. https://doi.org/10.5089/9781616351458.071.ch004

10. Gielen, D., Boshell, F., Saygin, D., Bazilian, M. D., Wagner, N., & Gorini, R. (2019). The role of renewable energy in the global energy transformation. Energy Strategy Reviews, 24, 38–50. https://doi.org/10.1016/j.esr.2019.01.006

11. Gozgor, G., & Paramati, S. R. (2022). Does energy diversification cause an economic slowdown? Evidence from a newly constructed energy diversification index. Energy Economics, 109, 105970. https://doi.org/10.1016/j.eneco.2022.105970

12. GGPC. (2025). Penn World Table version 11.0 [Data set]. University of Groningen. World Bank. Retrieved April 10, 2026, from https://www.rug.nl/ggdc/productivity/pwt/

13. Hill, R. C., Griffiths, W. E., & Lim, G. C. (2018). Principles of econometrics. John Wiley & Sons. Retrieved April 10, 2026, from https://zalamsyah.staff.unja.ac.id/wp-content/uploads/sites/286/2019/11/7-Principles-ofEconometrics-4th-Ed.-R.Carter-Hill-et.al_.-1.pdf

14. Jolo, A. M., Ari, I., & Koç, M. (2022). Driving factors of economic diversification in resource-rich countries via panel data evidence. Sustainability, 14(5), 2797. https://doi.org/10.3390/su14052797

15. Lashitew, A. A., Ross, M. L., & Werker, E. (2021). What drives successful economic diversification in resource-rich countries? The World Bank Research Observer, 36(2), 164–196. https://doi.org/10.1093/wbro/lkaa001

16. Lu, C., Wang, D., Meng, P., Yang, J., Pang, M., & Wang, L. (2019). Research on resource curse effect of resourcedependent cities: Case study of Qingyang, Jinchang and Baiyin in China. Sustainability, 11(1), 91. https://doi.org/10.3390/su11010091

17. Magdich, A., Szenderák, J., & Harangi-Rákos, M. (2021). Economic diversification in resource-based economies: Norway experience. Pressburg Economic Review, 1(1), 27–36. https://doi.org/10.5281/zenodo.7517205

18. Mehlum, H., Moene, K., & Torvik, R. (2006). Institutions and the resource curse. The Economic Journal, 116(508), 1– 20. https://doi.org/10.1111/j.1468-0297.2006.01045.x

19. Ntanos, S., Skordoulis, M., Kyriakopoulos, G., Arabatzis, G., Chalikias, M., Galatsidas, S., Batzios, A., & Katsarou, A. (2018). Renewable energy and economic growth: Evidence from European countries. Sustainability, 10(8), 2626. https://doi.org/10.3390/su10082626

20. Ross, M. L., & Werker, E. (2024). Diversification in resource-rich Africa, 1999–2019. Resources Policy, 88, 104437. https://doi.org/10.1016/j.resourpol.2023.104437

21. Sachs, J. D., & Warner, A. M. (2001). The curse of natural resources. European Economic Review, 45(4–6), 827–838. https://doi.org/10.1016/S0014-2921(01)00125-8

22. Sallam, M. A. M., Sadraoui, T., & Alwehaibi, S. A. (2026). Building a green economy: The role of sustainable energy in Saudi Arabia’s economic diversification under Vision 2030. International Journal of Energy Economics and Policy, 16(1), 847–857. https://doi.org/10.32479/ijeep.21680

23. Segun, K., Moses, C., Taiye, B., Oladele, K., Ogunnaike, O., Itai, M., ILogho, S., & Kehinde, T. (2024). A commentary on economic diversification in BRICS countries: Strategies for reducing dependence on commodity exports. Pakistan Journal of Life and Social Sciences, 22(2), 24536–24543. https://doi.org/10.57239/PJLSS-2024-22.2.001754

24. Shao, S., & Yang, L. (2014). Natural resource dependence, human capital accumulation, and economic growth: A combined explanation for the resource curse and the resource blessing. Energy Policy, 74, 632–642. https://doi.org/10.1016/j.enpol.2014.07.007

25. UNCTAD. (2026). UNCTADstat Data Centre [Data set]. Retrieved April 10, 2026, from https://unctadstat.unctad.org/

26. Wang, Y., & Gao, X. (2024). Mineral resource dependence and green transformation: The impact and challenges of green finance in Chinese cities. Humanities & Social Sciences Communications, 11, 1450. https://doi.org/10.1057/s41599-024-03950-1

27. World Bank. (2025). Worldwide Governance Indicators, 2025 revision [Data set]. World Bank. Retrieved April 10, 2026, from https://databank.worldbank.org