Әлеуметтік даму контекстіндегі жасанды интеллект және инновация: этикалық-құқықтық талдау

Жасанды интеллекттің (бұдан әрі – ЖИ) қарқынды дамуы инновациялық қызметтің тиімділігін арттырумен қатар, оны реттеудің этикалық және құқықтық мәселелерінің өзектілігін күшейтіп отыр. Зерттеудің мақсаты – ЖИ-ді инновациялық қызметке интеграциялау жағдайында туындайтын этикалық және құқықтық мәселелерді талдау, халықаралық және ұлттық реттеу тәсілдерін жүйелеу, сондайақ Қазақстандағы ЖИ саласын реттеудің ерекшеліктерін бағалау болып табылады. Зерттеудің әдіснамалық негізін диалектикалық әдіс, салыстырмалы талдау, құжаттарды талдау әдісі, әдеби шолу және контент-талдау құрады. Зерттеу барысында ЮНЕСКО, OECD, G7/G20, IEEE, WIPO, Еуропалық Одақ және жекелеген мемлекеттер қолданатын ЖИ-ді реттеу тәсілдеріне салыстырмалы талдау жүргізілді. Нәтижелер OECD ұйымы ЖИ тәуекелдерінің 10 негізгі санатын бөліп көрсететінін көрсетті, олардың қатарына киберқауіптер, ақпараттық манипуляциялар, әлеуметтік теңсіздіктің күшеюі, құпиялылықтың бұзылуы және басқару тетіктерінің жеткіліксіздігі жатады. Зерттеу Еуропалық Одақтың 85 баптан тұратын AI Act қабылдау арқылы ЖИ-ді реттеудің ең кешенді тәсілдерінің бірін қалыптастырғанын көрсетті, онда технологияларды тәуекел деңгейлері бойынша жіктеу жүйесі енгізілген. ЖИ-ді белсенді қолдануға қарамастан, көптеген елдерде зияткерлік қызмет нәтижелерінің авторы ретінде тек адам танылады деген тәсілдің сақталатыны анықталды. Инновацияларды дамыту, адам құқықтарын қорғау және әлеуметтік-технологиялық тәуекелдерді төмендету арасындағы тепе-теңдікті қамтамасыз ететін ЖИ-ді этикалық және құқықтық реттеудің кешенді жүйесін қалыптастыру қажеттілігі туралы қорытынды жасалды.

1. Balkin, J.M. (2015). The path of robotics law. California Law Review Circuit, 6, 45–60. https://doi.org/10.15779/Z388V90

2. Bird & Bird. (2022). Copyright protection for AI-generated works in Singapore. Retrieved April 30, 2026, from https://www.twobirds.com/en/insights/2022/singapore/copyright-protection-for-ai-generated-works-insingapore

3. Calo, R., Froomkin, A. M., & Kerr, I. (Eds.). (2016). Robot law. Edward Elgar Publishing. Carrillo, M. (2020). Artificial intelligence: From ethics to law. Telecommunications Policy, 44(6), 101937. https://doi.org/10.1016/j.telpol.2020.101937

4. Department for Science, Innovation and Technology. (2026). International AI safety report 2026. Retrieved April 30, 2026, from https://internationalaisafetyreport.org/publication/international-ai-safety-report-2026

5. Deshpande, A., & Sharp, H. (2022). Responsible AI systems: Who are the stakeholders? In Proceedings of the 2022 AAAI/ACM Conference on AI, Ethics, and Society (pp. 227–236). Association for Computing Machinery. https://doi.org/10.1145/3514094.3534187

6. Dignum, V. (2019). Responsible artificial intelligence: How to develop and use AI in a responsible way. Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-030-30371-6

7. European Commission. (2021). Proposal for a regulation laying down harmonised rules on artificial intelligence (Artificial Intelligence Act). Retrieved April 30, 2026, from https://eur-lex.europa.eu/legalcontent/EN/TXT/?uri=CELEX:52021PC0206

8. Filipova, I. A. (2025). Legal regulation of artificial intelligence (3rd ed.). Nizhny Novgorod: Nizhny Novgorod State University.

9. Franchomme, M.-P., & Jazottes, G. (2021). Le défi d’une IA inclusive et responsable. Droit social, 2, 100–108.

10. Frau-Meigs, D. (2024). User empowerment through media and information literacy responses to the evolution of generative artificial intelligence (GAI). UNESCO. Retrieved April 30, 2026, from https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000388547

11. Future of Life Institute. (2017). Asilomar AI principles. Retrieved April 30, 2026, from https://futureoflife.org/openletter/ai-principles/

12. Gerdes, A. (2025). Weizenbaum’s legacy in the era of public interest AI. In Proceedings of the 2nd Workshop on Public Interest AI (PI-AI 2024). Denmark.

13. Google. (2023). Responsible AI practices. Google AI. Retrieved April 30, 2026, from https://ai.google/responsibility/responsible-ai-practices/

14. Gutiérrez, J. D. (2024). Consultation paper on AI regulation: Emerging approaches across the world. UNESCO. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000390979

15. Helbing, D., & Ienca, M. (2024). Why converging technologies need converging international regulation. Ethics and Information Technology, 26(1), 15. https://doi.org/10.1007/s10676-024-09756-8

16. Ienca, M., & Vayena, E. (2019). Artificial intelligence: The global landscape of ethics guidelines. Nature Machine Intelligence, 1(9), 389–399. https://doi.org/10.1038/s42256-019-0088-2

17. IEEE. (2021). IEEE 7000-2021: IEEE standard model process for addressing ethical concerns during system design. Institute of Electrical and Electronics Engineers. Retrieved April 30, 2026, from https://standards.ieee.org/ieee/7000/6781

18. Jobin, A., Ienca, M., & Vayena, E. (2019). The global landscape of AI ethics guidelines. Nature Machine Intelligence, 1(9), 389–399. https://doi.org/10.1038/s42256-019-0088-2

19. Karpov, V.E., Gotovtsev, P.M., & Royzenzon, G.V. (2018). On the issue of ethics and artificial intelligence systems. Filosofiya i obshchestvo, 2, 84–105. https://doi.org/10.30884/jfio/2018.02.07

20. Khabrieva, T. Ya. (2024). Legal problems of identification of artificial intelligence. Vestnik Rossiyskoy Akademii Nauk, 94(7), 609–622. https://doi.org/10.31857/S0869587324070015 [in Russian]

21. Kurmangali, M. Sh. (2023). International legal frameworks for regulating artificial intelligence: Challenges and prospects. In Proceedings of the International Scientific and Practical Conference “Artificial Intelligence and Big Data in the Judicial and Law Enforcement System: Realities and the Demands of Time” (pp. 67–75). Academy of Law Enforcement Agencies under the Prosecutor General’s Office of the Republic of Kazakhstan. Retrieved April 30, 2026, from https://academy-gp.kz/?p=17660&lang=ru

22. Leonov, V.A., Kashtanova, Y.V., & Lobacheva, A.S. (2021). Ethics of Artificial Intelligence: Problems and Initiatives in the Social Environment. Management of the Personnel and Intellectual Resources in Russia, 2(53), 5–12. https://doi.org/10.12737/2305-7807-2021-10-2-5-12

23. Lizikova, M.S. (2022). Ethical and legal issues of artificial intelligence development in business and other economic activities. Trudy Instituta Gosudarstva i Prava RAN, 17(1), 177–194. https://doi.org/10.35427/2073-4522-2022-17-1-lizikova

24. Meta. (2023). Meta AI governance and risk management framework. Meta AI. Retrieved April 30, 2026, from https://ai.meta.com

25. OECD. (2019). Recommendation of the Council on Artificial Intelligence (OECD/LEGAL/0449).Retrieved April 30, 2026, from https://legalinstruments.oecd.org/en/instruments/OECD-LEGAL-0449

26. OECD. (2024). Assessing potential future artificial intelligence risks, benefits and policy imperatives. OECD. Retrieved April 30, 2026, from https://oecd.ai/en/ai-publications/futures

27. Pagallo, U. (2013). The laws of robots: Crimes, contracts, and torts. Springer. https://doi.org/10.1007/978-94-007-6564-1

28. Pasquale, F. (2015). The black box society: The secret algorithms that control money and information. Harvard University Press. https://doi.org/10.5860/choice.190706

29. Petit, N. (2017). Law and regulation of artificial intelligence and robots: Conceptual framework and normative implications. https://doi.org/10.2139/ssrn.2931339

30. Qian, Y., Siau, K. L., & Nah, F. F. (2024). Societal impacts of artificial intelligence: Ethical, legal, and governance issues. Societal Impacts, 3, 100040. https://doi.org/10.1016/j.socimp.2024.100040

31. Rubtsova, L. (2025). Ethics of artificial intelligence: Challenges and solutions. Aktual’nye issledovaniya, 3(238), 95– 97. https://apni.ru/article/11164-etika-iskusstvennogo-intellekta-vyzovy-i-resheniya

32. Siau, K., & Wang, W. (2020). Artificial intelligence (AI) ethics: Ethics of AI and ethical AI. Journal of Database Management, 31(2), 74–87. https://doi.org/10.4018/JDM.2020040105

33. Siau, K. L., Ding, C., Lin, F., & Nah, F. F. (2022). Identifying legal and ethical values in AI. In PACIS 2022 Proceedings. Retrieved April 30, 2026, from https://aisel.aisnet.org/pacis2022/313

34. Slattery, P., Saeri, A. K., Grundy, E. A. C., Graham, J., Noetel, M., Uuk, R., Dao, J., Pour, S., Casper, S., & Thompson, N. (2024). The AI risk repository: A comprehensive meta-review, database, and taxonomy of risks from artificial intelligence. https://doi.org/10.48550/arXiv.2408.12622

35. Stanford University. (2023). AI index report 2023. Retrieved April 30, 2026, from https://hai.stanford.edu/aiindex/2023-ai-index-report

36. UNESCO. (2022). Recommendation on the ethics of artificial intelligence. United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization. Retrieved April 30, 2026, from https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000381137

37. U.S. Copyright Office. (2022). Second request for reconsideration for refusal to register A Recent Entrance to Paradise. Retrieved April 30, 2026, from https://www.copyright.gov/rulings-filings/review-board/docs/a-recententrance-to-paradise.pdf

38. WHO. (2021). Ethics and governance of artificial intelligence for health: Executive summary. Retrieved April 30, 2026, from https://www.who.int/publications/i/item/9789240037403

39. WIPO. (2019). WIPO technology trends 2019: Artificial intelligence. Retrieved April 30, 2026, from https://www.wipo.int/publications/en/details.jsp?id=4386

40. WIPO. (2020). Revised issues paper on intellectual property policy and artificial intelligence. Retrieved April 30, 2026, from https://www.wipo.int/meetings/en/doc_details.jsp?doc_id=499504