Қазақстан өңірлерінде қаржылық сауаттылықты қалыптастыру: гендерлік аспект

Аграрлық Қаржылық сауаттылық үй шаруашылықтарының тұрақтылығы мен халықтың экономикалық мінез-құлқы сапасының маңызды факторы ретінде қарастырылады, алайда Қазақстанда оның деңгейі өңірлер мен әлеуметтік топтар арасында айтарлықтай ерекшеленеді. Зерттеудің мақсаты – Қазақстандағы қаржылық сауаттылық деңгейінің өңірлік айырмашылықтарын анықтау және қаржылық мінез-құлықтағы, қаржылық ресурстарға қолжетімділіктегі және қаржылық құралдарды пайдаланудағы гендерлік айырмашылықтардың әлеуметтік өлшемін бағалау. Эмпирикалық база ретінде Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкі мен Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі жүргізген халықтың қаржылық сауаттылығы бойынша жалпыұлттық зерттеулердің нәтижелері, сондай-ақ ресми өңірлік статистикалық деректер пайдаланылды. Зерттеу нәтижелері тұрақты өңіраралық айырмашылықтардың бар екенін көрсетті: қаржылық сауаттылық индексінің ең жоғары мәндері Алматы (48,5) және Астана (47,2) қалаларында тіркелсе, ең төмен көрсеткіштер Түркістан (36,4) және Қызылорда облыстарында (35,7) анықталды. Жас пен білім деңгейінің қаржылық сауаттылыққа статистикалық тұрғыдан мәнді оң әсер ететіні анықталды, ал гендерлік айырмашылықтар негізінен мінез-құлық аспектілерінде байқалады. Гендерлік алшақтық экономикалық тұрғыдан дамыған өңірлерде минималды деңгейде (Алматы мен Астанада 1,2 тармақ) болса, қаржылық инфрақұрылымы шектеулі өңірлерде айтарлықтай ұлғаяды (Түркістан және Қызылорда облыстарында 2,9 тармақ). Алынған нәтижелер қаржылық сауаттылықтың жеке сипаттамалармен қатар өңірлік институционалдық контекст ықпалында қалыптасатынын растайды, бұл өңірлік және гендерлік ерекшеліктерді ескеретін қаржылық саясат шараларын әзірлеу қажеттігін көрсетеді.

1. Agency for Regulation and Development of the Financial Market. (2023). Financial literacy survey of the population of Kazakhstan: Key results. Retrieved April 15, 2026 from https://www.gov.kz/memleket/entities/ardfm

2. Bekbolatov, Y. (2025). The impact of Kazakhstan's financial literacy concept (2020–2024) on personal investment behavior. SSRN. https://doi.org/10.2139/ssrn.5468406

3. Bekturganova, M., & Kurmasheva, M. (2025). Structural Barriers and Opportunities for Financial Inclusion of Women in Kazakhstan. Eurasian Journal of Economic and Business Studies, 69(2), 19-33. https://doi.org/10.47703/ejebs.v69i2.492

4. Blaschke, J. (2022). Gender differences in financial literacy among teenagers - Can confidence bridge the gap? Cogent Economics & Finance, 10(1), 2144328. https://doi.org/10.1080/23322039.2022.2144328

5. Bureau of National Statistics. (2025). Regional socio-economic indicators of Kazakhstan. Retrieved April 15, 2026 from https://stat.gov.kz

6. Campbell, J. Y. (2006). Household finance (NBER Working Paper No. 12149). National Bureau of Economic Research. https://doi.org/10.3386/w12149

7. Davoli, M. (2022). Culture, gender, and financial literacy (IZA Discussion Paper No. 15054). Institute of Labor Economics. Retrieved April 15, 2026 from https://www.iza.org/publications/dp/15054

8. Gaisina, S., & Kaidarova, L. (2017). Financial literacy of rural population as a determinant of saving behavior in Kazakhstan. Rural Sustainability Research, 38(1), 32–42. https://doi.org/10.1515/plua-2017-0010

9. Hidalgo-Mayorga, M., Puente-Riofrío, M., Pérez-Salas, F., Guerrero-Arrieta, K., & López-Naranjo, A. (2025). Financial literacy as a tool for social inclusion and reduction of inequalities: A systematic review. Social Sciences, 14(11), 658. https://doi.org/10.3390/socsci14110658

10. Hilgert, M. A., Hogarth, J. M., & Beverly, S. G. (2003). Household financial management: The connection between knowledge and behavior. Federal Reserve Bulletin, 89, 309–322.

11. Huston, S. J. (2010). Measuring financial literacy. Journal of Consumer Affairs, 44(2), 296–316. https://doi.org/10.1111/j.1745-6606.2010.01170.x

12. Kapparov, K. (2018). Financial inclusion and financial literacy in Kazakhstan (ADBI Working Paper No. 876). Asian Development Bank Institute. Retrieved April 15, 2026 from https://hdl.handle.net/10419/190297

13. Katenova, M., & Lee, S. H. (2020). A comparative study of financial literacy, retirement planning and delinquency in payment: The Kazakhstan case. Eastern Journal of European Studies, 11(1), 273–292.

14. Kireyeva, A. A., & Kurmasheva, M. T. (2025). Assessment of the level of financial inclusion of women in Kazakhstan: An empirical analysis of structural factors. Economy: Strategy and Practice, 20(2), 104–121. https://doi.org/10.51176/1997-9967-2025-2-104-121

15. Lukhmanova, G., Sartanova, N., & Baisholanova, K. (2025). Financial literacy as a key mechanism for preventing fraud. Scientific Journal of Pedagogy and Economics, 4(16), 477–493. https://doi.org/10.32014/2025.2518-1467.1014

16. Lusardi, A., & Mitchell, O. S. (2007). Financial literacy and retirement preparedness: Evidence and implications for financial education. Business Economics, 42(1), 35–44. https://doi.org/10.2145/20070104

17. Lusardi, A., & Mitchell, O. S. (2011). Financial literacy around the world: An overview. Journal of Pension Economics & Finance, 10(4), 497–508. https://doi.org/10.1017/S1474747211000448

18. Lusardi, A., & Mitchell, O. S. (2014). The economic importance of financial literacy: Theory and evidence. Journal of Economic Literature, 52(1), 5–44. https://doi.org/10.1257/jel.52.1.5

19. National Bank. (2025). Financial literacy of the population of Kazakhstan. Retrieved April 15, 2026 from https://www.nationalbank.kz

20. OECD. (2025). OECD financial education and financial literacy. Retrieved April 15, 2026 from https://www.oecd.org

21. Sikakebieke, M., & Kuanova, L. (2025). Gender gap in digital banking usage in emerging markets: Evidence from Kazakhstan’s digital transformation. Eurasian Journal of Gender Studies, 2(2), 28–39. https://doi.org/10.47703/ejgs.v2i2.38

22. Snijders, T. A. B., & Bosker, R. J. (2012). Multilevel analysis: An introduction to basic and advanced multilevel modeling (2nd ed.). SAGE Publications.

23. World Bank. (2025). Diagnostic review of consumer protection and financial literacy: Kazakhstan. World Bank. Retrieved April 15, 2026 from https://documents.worldbank.org