Жасыл қаржыны цифрландыру және әлеуметтік инклюзия: Орталық Азия елдері бойынша эмпирикалық дәлелдер

Жаһандық декарбонизация жағдайында қаржы секторының цифрлануы жасыл қаржыны дамытудың және әлеуметтік инклюзивті экономикалық өсуді қамтамасыз етудің негізгі факторы болып табылады. Зерттеудің мақсаты – қаржы секторының цифрлануының жасыл қаржының дамуына және оның әлеуметтік әсерлеріне Қазақстан мен Орталық Азия елдері контексінде ықпалын бағалау. Зерттеу әдіснамасына жүйелік және салыстырмалы талдау, корреляциялық-регрессиялық талдау, сондай-ақ сценарийлік модельдеу кіреді. Эмпирикалық база ретінде 2015–2025 жж. аралығындағы деректер және елдер арасындағы талдау үшін 12 елден тұратын іріктеме пайдаланылды. Зерттеу нәтижелері қаржы секторының цифрлану деңгейі мен жан басына шаққандағы жасыл инвестициялар көлемі арасында өте жоғары оң байланыс бар екенін көрсетті (r = 0,988; R² = 0,977; p <0,001). Көп факторлы регрессиялық талдау жасыл қаржының дамуына ең үлкен үлесті ESG реттеуінің қамтылуы қосатынын, одан кейін цифрлану деңгейі мен қаржылық инклюзия келетінін анықтады. Сценарийлік модельдеу нәтижелері бойынша, цифрлық жетілудің жоғары деңгейіне қол жеткізілген жағдайда, Қазақстанда жасыл облигациялар көлемі 2030 жылға қарай 2,8 млрд АҚШ долларынан 14,2 млрд АҚШ долларына дейін ұлғаюы мүмкін, бұл 67 мыңға дейін жаңа «жасыл» жұмыс орындарының құрылуымен қатар жүреді. Алынған нәтижелер цифрлану жасыл қаржыны дамыту үшін қажетті, бірақ ESG бағытындағы институционалдық және реттеушілік қамтамасыз етусіз жеткіліксіз шарт екенін дәлелдейді.

1. ADB. (2023). Climate risks for the financial system of Central Asia. Retrieved March 30, 2026 from https://www.adb.org/publications/ado-2023-thematic-repor

2. ADB. (2025). Green finance development in Asia and the Pacific: Trends and outlook. Retrieved March 30, 2026 from https://www.adb.org

3. Auer, R., Cornelli, G., & Frost, J. (2020). Rise of the central bank digital currencies (BIS Working Papers No. 880). Bank for International Settlements. Retrieved March 30, 2026 from https://www.bis.org/publ/work880.pdf

4. Azhgaliyeva, D., & Kapsalyamova, Z. (2023). Policy support in promoting green bonds in Asia: empirical evidence. Climate Policy, 23(4), 430–445. https://doi.org/10.1080/14693062.2023.2167800

5. Campiglio, E. (2016). Beyond carbon pricing: The role of banking and monetary policy in financing the transition to a low-carbon economy. Ecological Economics, 121, 220–230. https://doi.org/10.1016/j.ecolecon.2015.03.020

6. Daniya, G., & Tang, D. (2024). Green finance and industrial Low-Carbon Transition: A Case Study on Green Economy Policy in Kazakhstan. Sustainability, 16(17), 2-23, 7731. https://doi.org/10.3390/su16177731

7. Dong, X., Guo, K., & Zhao, X. (2024). Does digital economy promote regional green innovation? An empirical study based on the transmission effect and threshold effect of marketization. Journal of Digital Economy, 3, 47–61. https://doi.org/10.1016/j.jdec.2024.07.002

8. Ehlers, T., & Packer, F. (2017). Green bond finance and certification. BIS Quarterly Review, 89–104. https://www.bis.org/publ/qtrpdf/r_qt1709h.pdf

9. IFC. (2024). Emerging market green finance report 2024. Retrieved March 30, 2026 from https://www.ifc.org/en/insights-reports/2025/emerging-market-green-bonds-2024

10. IIMD. (2024). World digital competitiveness ranking 2024. Retrieved March 30, 2026 from https://www.imd.org/centers/wcc/world-competitiveness-center/rankings/world-digital-competitivenessranking

11. Komilova, M., Nader, M., & Ajayi, R. (2025). Evolution of FinTech in Central Asian Countries and Implications for the Region’s Economy. FinTech, 4(4), 69. https://doi.org/10.3390/fintech4040069

12. Kurbanova, K., Romanenko, S., & Mukhanova, G. (2024). The digital future of financial instruments in advancing the green economy of the Republic of Kazakhstan. Journal of Economic Research & Business Administration, 147(1), 104–117. https://doi.org/10.26577/jerba202414719

13. Lee, C. C., Wang, C. W., & Ho, S. J. (2022). Financial aid and financial inclusion: Does risk uncertainty matter? Pacific Basin Finance Journal, 71, 101700. https://doi.org/10.1016/j.pacfin.2021.101700

14. National Bank. (2025). Annual report on financial stability. Retrieved March 30, 2026 from https://www.nationalbank.kz

15. Nurgaliyeva, K., Koshkina, O., Zaitenova, N., Kireyeva, A., & Kredina, A. (2024). Relationship between banking infrastructure, innovation and economic growth in Kazakhstan. Banks and Bank Systems, 19(2), 40-52. http://dx.doi.org/10.21511/bbs.19(2).2024.04

16. Nurmagambetova, A., Arifioglu, A. Z., Nurgaliyeva, A., Assanova, A., & Alisheva, D. (2026). Development and implementation of the green lending ecosystem: Bank-level factors, volumes, stability channels and short-term forecasts (2015–2024). Banks and Bank Systems, 21(1), 153–172. http://dx.doi.org/10.21511/bbs.21(1).2026.12

17. OECD. (2023). Financing Uzbekistan’s green transition: Capital market development and opportunities for green bond issuance. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/27d2489d-en

18. OECD. (2024). Green finance and digital transformation: Policy frameworks and trends. Retrieved March 30, 2026 from https://www.oecd.org

19. Rakhymzhan, G., Dabyltayeva, N. E., Sakhanova, G., Ruziyeva, E. A., & Bekmukhametova, A. B. (2024). Navigating Kazakhstan’s Sustainable Economic Future: A Study of Tech Innovation, Infrastructure, and Resource Management. Economies, 12(5), 104. https://doi.org/10.3390/economies12050104

20. Sachs, J. D., Schmidt-Traub, G., Mazzucato, M., Messner, D., Nakicenovic, N., & Rockström, J. (2019). Six Transformations to achieve the Sustainable Development Goals. Nature Sustainability, 2(9), 805–814. https://doi.org/10.1038/s41893-019-0352-9

21. Satanbekov, N., Adambekova, A., Adambeko, N., Anessova, A., & Adambekova, Zh. (2026). Regional Finance and Environmental Outcomes: Empirical Evidence from Kazakhstan’s Regions. Economies, 14(2), 37. https://doi.org/10.3390/economies14020037

22. Sembayeva, Z. (2025). Emerging green and digital sustainable markets in Central Asia: A comparative analysis of Kazakhstan and Uzbekistan within China’s BRI framework. Bulletin of Ablai Khan KazUIRandWL, 61(3), 288– 317. https://doi.org/10.48371/ISMO.2025.61.3.017

23. Shen, F., Liu, B., Luo, F., Wu, C., Chen, H., & Wei, W. (2021). The effect of economic growth target constraints on green technology innovation. Journal of Environmental Management, 292, 112765. https://doi.org/10.1016/j.jenvman.2021.112765

24. Shinozaki, S. (2023). Do Digitalization and Digital Finance Help Small Firms Survive Global Economic Uncertainty in Central and West Asia? Evidence from Rapid Surveys. Sustainability, 15(13), 10696. https://doi.org/10.3390/su151310696

25. World Bank. (2024). Global green bond market database: Annual review. Retrieved March 30, 2026 from https://www.worldbank.org/en/topic/climatechange/brief/green-bonds-climate-bonds

26. Yuldoshboy, S., Artikov, B., Saburov, J., Khodjaniyazov, E., Karimov, M., Saidmamatov, O., Marty, P. (2025). Exploring ICT as an Engine for Sustainable Economic Growth in Central Asia. Economies, 13(12),365. https://doi.org/10.3390/economies13120365

27. Zakharkina, L., Rubanov, P., Kabdybay, A., Zakharkin, O., & Chernobay, L. (2025). Digitalization–CSR integration in transitional banking: Evidence from Ukraine and Kazakhstan. Banks and Bank Systems, 20(4), 256–275. https://doi.org/10.21511/bbs.20(4).2025.20

28. Zakariya, G., Akylbekov, O., Moldagulova, A., & Satybaldiyeva, R. (2026). Innovative Credit Scoring and Sales Accounting Solutions in Kazakhstan. FinTech, 5(1), 1. https://doi.org/10.3390/fintech5010001