Ауыл инфрақұрылымының трансформациясы және климаттық өзгерістерге бейімделу

Бүгінгі таңда климаттық өзгерістердің ауыл шаруашылығына әсері күшейіп отыр, бұл аграрлық сектордың тұрақтылығы мен бейімделу әлеуетінің негізгі факторы ретінде ауылдық инфрақұрылымның рөлін қайта қарастыру қажеттілігін айқындайды. Зерттеудің мақсаты – өңірлік дифференциация мен климаттық факторларды ескере отырып, Қазақстандағы ауылдық инфрақұрылым дамуының ауыл шаруашылығының тұрақтылығына әсерін бағалау. Зерттеудің әдіснамалық негізі сипаттамалық статистика, салыстырмалы талдау және эконометрикалық модельдеу әдістерін қамтиды. Қазақстан Республикасының Ұлттық статистика бюросының 2010–2025 жж. кезеңіндегі бес макроөңір бойынша панельдік деректері пайдаланылды. Нәтижелер инфрақұрылым дамуы мен ауыл шаруашылығының тұрақтылығы арасында тұрақты оң өзара байланыс бар екенін көрсетті. Негізгі модельде инфрақұрылым индексінің 1 бірлікке артуы тұрақтылық индексінің 0,58-ге өсуіне алып келеді (β = 0,58; R² = 0,81). Кеңейтілген модель жоғары түсіндіру қабілетіне ие екенін көрсетіп, ең үлкен әсер су инфрақұрылымына тиесілі екенін айқындайды (β = 0,34), одан кейін цифрлық (β = 0,29) және көлік (β = 0,17) компоненттері келеді. Өңірлік талдау айтарлықтай дифференциацияны анықтады: тұрақтылықтың ең жоғары мәндері Солтүстік макроөңірде байқалса, Батыс макроөңір ең осал болып қала береді.Алынған нәтижелер ауылдық инфрақұрылымның климаттық өзгерістерге бейімделудің жүйелік механизмі ретінде әрекет ететінін растайды, алайда оның тиімділігі құрылымдық теңгерімділік пен өңірлік жағдайларға байланысты анықталады. Ең жоғары тиімділік су, цифрлық және көлік инфрақұрылымдарын кешенді дамыту кезінде қол жеткізіледі.

1. Akilzhanova, L., Zhanseitov, A., Belgibayeva К., Kuttybayeva, N., & Alimbayeva, L. (2025). State Governance of Information Processes in Kazakhstan’s Regions: A Sectoral Case Study of Agriculture in the Digital Economy. Research on World Agricultural Economy, 6(4), 784–797. https://doi.org/10.36956/rwae.v6i4.2832

2. Asher, S., & Novosad, P. (2020). Rural roads and local economic development. American Economic Review, 110(3), 797–823. https://doi.org/10.1257/aer.20180268

3. Arellano, M. (2003). Panel data econometrics. Oxford University Press.

4. Atchabarova, A. (2023). Attracting Investment for Rural Development: Introduction of Organic Agriculture and ESG Principles in Kazakhstan. Journal of Environmental Management and Tourism, 14(5),2196 - 2206. https://doi.org/10.14505/jemt.v14.5(69).04

5. Baltagi, B. H. (2008). Econometric analysis of panel data (4th ed.). Wiley.

6. Barrett, C. B., Christiaensen, L., Sheahan, M., & Shimeles, A. (2017). On the structural transformation of rural Africa. Journal of African Economies, 26, i11–i35. https://doi.org/10.1093/jae/ejx009

7. Bespayeva R.S., Karabassov R.A., Nurmukhametov N.N., & Bugubayeva R.O. (2022). Sustainable Development of Organic Agriculture in Kazakhstan: Regional Сontex. Economy: strategy and practice, 17(4),92-111. https://doi.org/10.51176/1997-9967-2022-4-92-111

8. Bureau of National Statistics. (2025). Bureau of National Statistics of the Republic of Kazakhstan. Retrieved January 10, 2026 from https://stat.gov.kz/en

9. Calderón, C., & Servén, L. (2010). Infrastructure and economic development in Sub-Saharan Africa. Journal of African Economies, 19(suppl_1), i13–i87. https://doi.org/10.1093/jae/ejp022

10. Cameron, A. C., & Trivedi, P. K. (2005). Microeconometrics: Methods and applications. Cambridge University Press.

11. Donaldson, D. (2018). Railroads of the Raj: Estimating the impact of transportation infrastructure. American Economic Review, 108(4–5), 899–934. https://doi.org/10.1257/aer.20101199

12. Dorosh, P., Wang, H. G., You, L., & Schmidt, E. (2012). Crop production and road connectivity in Sub-Saharan Africa (World Bank Policy Research Working Paper). World Bank. https://openknowledge.worldbank.org

13. Fabregas, R., Kremer, M., & Schilbach, F. (2019). Realizing the potential of digital development: The case of agricultural advice. Science, 366(6471), eaay3038. https://doi.org/10.1126/science.aay3038

14. Fajgelbaum, P.D., & Redding, S.J. (2022). Trade, Structural Transformation, and Development: Evidence from Argentina 1869–1914. Journal of Political Economy, 130, 1249 - 1318. https://doi.org/10.1086/718915

15. Fan, S., & Zhang, X. (2004). Infrastructure and regional economic development in rural China. China Economic Review, 15(2), 203–214. https://doi.org/10.1016/j.chieco.2004.03.001

16. Foster, V., & Briceño-Garmendia, C. (2010). Africa’s infrastructure: A time for transformation. Washington, DC: World Bank.

17. Gollin, D., & Rogerson, R. (2014). Productivity, transport costs, and subsistence agriculture. Journal of Development Economics, 107, 38–48. https://doi.org/10.1016/j.jdeveco.2013.11.001

18. Greene, W. H. (2012). Econometric analysis (7th ed.). Pearson.

19. Gujarati, D. N., & Porter, D. C. (2009). Basic econometrics (5th ed.). McGraw-Hill.

20. Hallegatte, S., Green, C., Nicholls, R. J., & Corfee-Morlot, J. (2012). Future flood losses in major coastal cities. Nature Climate Change, 3, 802–806. https://doi.org/10.1038/nclimate1979

21. Hayami, Y., & Ruttan, V. W. (1985). Agricultural development: An international perspective. Johns Hopkins University Press.

22. Jägermeyr, J., Gerten, D., Heinke, J., Schaphoff, S., Kummu, M., & Lucht, W. (2015). Water savings potentials of irrigation systems:: global simulation of processes and linkages. Hydrology and Earth System Sciences, 19(7), 3073-3091. https://doi.org/10.5194/HESS-19-3073-2015

23. Johnston, B. F., & Mellor, J. W. (1961). The role of agriculture in economic development. American Economic Review, 51(4), 566–593.

24. Kireyeva, A.A., Nurbatsin, A.S., & Mussabalina, D. (2021). Exploring the Impact of Information and Communication Technology in Regions of Kazakhstan. Economy of Region, 17(2), 375-388. https://doi.org/10.17059/ekon.reg.2021-2-2

25. Klerkx, L., Jakku, E., & Labarthe, P. (2019). A review of social science on digital agriculture, smart farming and agriculture 4.0: New contributions and a future research agenda. NJAS: Wageningen Journal of Life Sciences, 90– 91(1), 1–16. https://doi.org/10.1016/j.njas.2019.100315

26. Kuandykova, M.B., Akpanov, A.K., Tleubayeva, S., Belgibayev, A., Makhmudov, A.D., & Atchabarova, A. (2023). Attracting Investment for Rural Development: Introduction of Organic Agriculture and ESG Principles in Kazakhstan. Journal of Environmental Management and Tourism, 14(5), 2196 – 2206. https://doi.org/10.14505/jemt.v14.5(69).04

27. Lesk, C., Rowhani, P., & Ramankutty, N. (2016). Influence of extreme weather disasters on global crop production. Nature, 529(7584), 84–87. https://doi.org/10.1038/nature16467

28. Lipper, L., Thornton, P., Campbell, B. M., Baedeker, T., Braimoh, A., Bwalya, M., Caron, P., Cattaneo, A., Garrity, D., Henry, K., Hottle, R., Jackson, L., Jarvis, A., Kossam, F., Mann, W., McCarthy, N., Meybeck, A., Neufeldt, H., Remington, T., & Torquebiau, E. F. (2014). Climate-smart agriculture for food security. Nature Climate Change, 4(12), 1068– 1072. https://doi.org/10.1038/nclimate2437

29. Mukhamedova, N., & Pomfret, R. (2019). Trade and agricultural development in Kazakhstan. Post-Communist Economies, 31(3), 379–395. https://doi.org/10.1080/14631377.2018.1522314

30. Ortiz-Bobea, A., Ault, T.R., Carrillo, C.M., Chambers, R.G., & Lobell, D. (2021). Anthropogenic climate change has slowed global agricultural productivity growth. Nature Climate Change, 11, 306 - 312. https://doi.org/10.1038/s41558-021-01000-1

31. Sagintayeva, A., et al. (2020). Rural development policy in Kazakhstan. Central Asian Survey, 39(4), 512–530. https://doi.org/10.1080/02634937.2020.1766845

32. Storeygard, A. (2016). Farther on down the road: Transport costs, trade and urban growth in sub-Saharan Africa. Review of Economic Studies, 83(3), 1263–1295. https://doi.org/10.1093/restud/rdw020

33. Thacker, S., Adshead, D., Morgan, G., Crosskey, S., Bajpai, A., Ceppi, P., Hall, J. W., O’Regan, N., & Watson, R. (2019). Infrastructure for sustainable development. Nature Sustainability, 2(4), 324–331. https://doi.org/10.1038/s41893-019-0256-8

34. Wolfert, S., Ge, L., Verdouw, C., & Bogaardt, M. J. (2017). Big data in smart farming – A review. Agricultural Systems, 153, 69–80. https://doi.org/10.1016/j.agsy.2017.01.023