Орталық Азия елдерінде әйелдер кәсіпкерлігін дамытудың әлеуметтік және экономикалық аспектілері

Орталық Азия елдерінде әйелдердің кәсіпкерлік белсенділігі біртіндеп артып келеді, алайда оның дамуы бірқатар институционалдық, экономикалық және әлеуметтік-мәдени шектеулермен қатар жүруде. Осы зерттеудің мақсаты Орталық Азия елдеріндегі әйелдердің кәсіпкерлік белсенділігі деңгейіне әлеуметтік, экономикалық және институционалдық айнымалылардың ықпал ету деңгейін бағалау болып табылады. Эмпирикалық база Қазақстан, Қырғызстан, Өзбекстан және Тәжікстан бойынша 2015–2024 жылдарды қамтитын деректерді біріктіреді, олар Дүниежүзілік банктің ақпараты, Global Entrepreneurship Monitor есептері, Дүниежүзілік экономикалық форумның Global Gender Gap Index көрсеткіштері және ұлттық статистикалық агенттіктердің деректері негізінде қалыптастырылған. Зерттеу нәтижелері қарастырылған барлық елдерде әйелдер арасындағы кәсіпкерлер үлесінің тұрақты өскенін көрсетті: Қазақстанда бұл көрсеткіш 2015 жылғы 40,1%-дан 2024 жылы 46,5%- ға дейін, Қырғызстанда — 37,2%-дан 43,1%-ға дейін, Өзбекстанда — 28,7%-дан 38,2%-ға дейін, Тәжікстанда — 22,5%-дан 29,3%-ға дейін өсті. Панельдік регрессия нәтижелері әйелдердің жұмыс күшіне қатысу деңгейінің (β = 0.38; p = 0.002), интернеттің таралуының (β = 0.29; p = 0.005), кредиттерге қолжетімділіктің (β = 0.34; p = 0.009) және жан басына шаққандағы ЖІӨ-нің (β = 0.21; p = 0.017) әйелдер кәсіпкерлігінің дамуына статистикалық тұрғыдан мәнді оң әсер ететінін көрсетті; модельдің түсіндіру қабілеті R² = 0.64 құрады. Алынған нәтижелер Қазақстан мен Қырғызстанда әйелдердің кәсіпкерлік қызметке тартылу деңгейі неғұрлым жоғары екенін, ал Өзбекстан мен Тәжікстанда кәсіпкерлік белсенділіктегі гендерлік алшақтықтың айқынырақ сақталатынын көрсетеді. Зерттеу нәтижелері Орталық Азия елдерінде шағын және орта бизнесті қолдау бағдарламаларын және гендерлік теңдік саясатын әзірлеу кезінде пайдаланылуы мүмкін.

1. Aidis, R., Welter, F., Smallbone, D., & Isakova, N. (2008). Female entrepreneurship in transition economies: the case of Lithuania and Ukraine. Feminist Economics, 13(2), 157–183. https://doi.org/10.1080/13545700601184831

2. Ahl, H. (2006). Why research on women entrepreneurs needs new directions. Entrepreneurship Theory and Practice, 30(5), 595–621. https://doi.org/10.1111/j.1540-6520.2006.00138.x

3. Ajzen, I. (1991). The theory of planned behavior. Organizational Behavior and Human Decision Processes, 50(2), 179– 211. https://doi.org/10.1016/0749-5978(91)90020-T

4. Alvarez, S. A., & Busenitz, L. W. (2001). The entrepreneurship of resource-based theory. Journal of Management, 27(6), 755–775. https://doi.org/10.1177/014920630102700609

5. Asian Development Bank. (2021). Women’s entrepreneurship in Asia and the Pacific. Manila: ADB.

6. Asian Development Bank. (2022). Women’s entrepreneurship in Central Asia: Opportunities and challenges. Manila: ADB.

7. Brush, C. G., de Bruin, A., & Welter, F. (2009). A gender-aware framework for women’s entrepreneurship. International Journal of Gender and Entrepreneurship, 1(1), 8–24. https://doi.org/10.1108/17566260910942318

8. Brush, C. G., Edelman, L. F., Manolova, T., & Welter, F. (2018). A gendered look at entrepreneurship ecosystems. Small Business Economics, 53(2), 393–408. https://doi.org/10.1007/s11187-018-9992-9

9. Bureau of National Statistics of the Republic of Kazakhstan. (2024). Small and medium enterprises statistics. Astana.

10. Dy, A. M., Marlow, S., & Martin, L. (2017). A web of opportunity or the same old story? Women digital entrepreneurs and intersectionality theory. Human Relations, 70(3), 286–311. https://doi.org/10.1177/0018726716650730

11. European Bank for Reconstruction and Development. (2023). Strategy for the promotion of gender equality. London: EBRD.

12. Global Entrepreneurship Monitor (GEM). (2023). Global report 2022/2023. London: GEM.

13. International Finance Corporation. (2021). Women-owned SMEs in emerging markets. Washington, DC: IFC.

14. International Labour Organization. (2021). World employment and social outlook: Trends 2021. Geneva: ILO.

15. International Telecommunication Union. (2023). Measuring digital development: Facts and figures 2023. Geneva: ITU.

16. Iakovleva, T., Kolvereid, L., & Stephan, U. (2013). Entrepreneurial intentions in developing and developed countries. Education + Training, 53(5), 353–370. https://doi.org/10.1108/00400911111147686

17. Kandiyoti, D. (2007). The politics of gender and the Soviet paradox: neither colonized nor modern? Central Asian Survey, 26(4), 601–623. https://doi.org/10.1080/02634930802018521

18. Minniti, M., & Naudé, W. (2010). What do we know about the patterns and determinants of female entrepreneurship across countries? European Journal of Development Research, 22(3), 277–293. https://doi.org/10.1057/ejdr.2010.17

19. Ministry of National Economy of Kazakhstan. (2023). Report on the implementation of the Bastau Business program for 2022. Astana.

20. Neumann, I. (2020). Gender norms and women’s economic participation in Central Asia. Central Asian Survey, 39(2), 215–234. https://doi.org/10.1080/02634937.2020.1734985

21. North, D. C. (1990). Institutions, institutional change and economic performance. Cambridge University Press.

22. OECD. (2021). Beyond COVID-19: Prospects for economic recovery in Central Asia. Paris: OECD Publishing.

23. OECD. (2022). Women’s economic empowerment in Central Asia. Paris: OECD Publishing.

24. Sattar, S. (2019). Opportunities for men and women in emerging Europe and Central Asia. Washington, DC: World Bank.

25. Terjesen, S., & Amorós, J. E. (2010). Female entrepreneurship in Latin America and the Caribbean: Characteristics, drivers and relationship to economic development. European Journal of Development Research, 22(3), 313– 330. https://doi.org/10.1057/ejdr.2010.13

26. UNDP. (2022). Digital entrepreneurship and women’s empowerment in Central Asia. Almaty: UNDP Regional Bureau.

27. UN Women. (2022). Women’s entrepreneurship and economic empowerment in Central Asia. New York: UN Women.

28. Welter, F., & Smallbone, D. (2011). Institutional perspectives on entrepreneurial behavior in challenging environments. Journal of Small Business Management, 49(1), 107–125. https://doi.org/10.1111/j.1540-627X.2010.00317.x

29. Welter, F., Smallbone, D., & Pobol, A. (2017). Entrepreneurial activity in the informal economy: a missing piece of the entrepreneurship puzzle. Entrepreneurship & Regional Development, 27(5–6), 292–306. https://doi.org/10.1080/08985626.2015.1041259

30. World Bank. (2023). World development indicators. Washington, DC: World Bank.

31. World Bank. (2024). Women, business and the law 2024. Washington, DC: World Bank.

32. World Economic Forum. (2023). Global gender gap report 2023. Geneva: WEF.

33. Yessengeldin, B., Sitenko, D., & Ramashova, A. (2020). Women’s entrepreneurship in Kazakhstan: Challenges and opportunities. Central Asian Survey, 39(1), 45–62. https://doi.org/10.1080/02634937.2019.1697437