Қазақстан аймақтарында агрохабтардың қалыптасуының өндірістік, инфрақұрылымдық және әлеуметтік детерминанттары

Аграрлық дамудың кеңістіктік дифференциациясының күшеюі және қосылған құны жоғары өсу моделіне көшу қажеттілігі жағдайында Қазақстан өңірлерінде агрохабтарды аумақтық орналастыруды ғылыми негіздеу міндеті өзекті бола түсуде. Зерттеудің мақсаты – Қазақстан өңірлерінің даму динамикасына талдау жүргізу және өндірістік, инфрақұрылымдық және әлеуметтік детерминанттар негізінде агрохабтарды қалыптастыру алғышарттарын айқындау. Әдіснамалық негіз дескриптивтік статистикалық талдауды, көрсеткіштерді min–max әдісі арқылы нормализациялауды және өндірістік, инфрақұрылымдық-инвестициялық және әлеуметтік блоктарды біріктіретін интегралды индексті есептеуді қамтиды. Өңірлерді типологиялау квартильдік әдіс негізінде жүзеге асырылды, сондай-ақ әлеуеті жоғары және орташа өңірлер үшін әлеуметтік бағытталған SWOT-диагностика жүргізілді. Ақпараттық база ретінде 2010–2024 жылдар аралығындағы Ұлттық статистика бюросы мен Ұлттық Банкі ұсынған ресми деректер пайдаланылды. Зерттеу нәтижелері талданған кезеңде ауыл шаруашылығының жалпы шығарылымы 1,82 трлн теңгеден 8,31 трлн теңгеге дейін өсіп (4,56 есеге; орташа жылдық өсім шамамен 11,5%), сонымен қатар жұмыспен қамтылғандар саны 2,29 млн адамнан 1,03 млн адамға дейін қысқарғанын, ал еңбек өнімділігі бір жұмыскерге шаққанда 0,79 млн теңгеден 8,09 млн теңгеге дейін артқанын көрсетті. Интегралды индекс өңіраралық айқын дифференциацияны анықтады: ең жоғары мәндер Түркістан (0,80), Алматы (0,69), Ақмола (0,66) және Солтүстік Қазақстан (0,65) облыстарында тіркелсе, ең төмен көрсеткіштер Маңғыстау (0,37) және Ұлытау (0,10) облыстарында байқалды. Алынған нәтижелер агрохабтарды орналастыруды стратегиялық жоспарлау құралы ретінде интегралды бағалауды пайдаланудың және сараланған өңірлік саясат жүргізудің қажеттілігін растайды.

1. Aghion, P., & Howitt, P. (1992). A model of growth through creative destruction. Econometrica, 60(2), 323–351. https://doi.org/10.2307/2951599

2. Ali, A., Xia, C., Ouattara, N., Mahmood, I., & Faisal, M. (2021). Economic and environmental consequences of postharvest loss across food supply chain in developing countries. Journal of Cleaner Production, 323, Article 129146. https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2021.129146

3. Anderson, K., Rausser, G., & Swinnen, J. (2013). Political economy of public policies: Insights from distortions to agricultural and food markets. Journal of Economic Literature, 51(2), 423–477. https://doi.org/10.1257/jel.51.2.423

4. Ayuni, I. K., Hizbaron, D. R., & Sudrajat, S. (2024). Assessing the social and economic vulnerability of farmers by group categories in volcano-prone disaster area in Sempu Village, Kediri Regency. International Journal of Disaster Management, 7(2), 167–184. https://doi.org/10.24815/ijdm.v7i2.40306

5. Bekbossinova, A., & Doszhan, R. (2025). The impact of digitalization and investment on agricultural development in Kazakhstan. Eurasian Journal of Economic and Business Studies, 69(1), 81–96. https://doi.org/10.47703/ejebs.v69i1.474

6. Bullock, C., Richard, T., & Muldoon, J. (2025). The development of inclusive agriculture entrepreneurship education ecosystems for young entrepreneurs in Uganda. Journal of Small Business Strategy, 35(3), 1–13. https://doi.org/10.53703/001c.138475

7. Cameron, G. (1996). Innovation and economic growth (CEPDP 277). London School of Economics and Political Science, Centre for Economic Performance.

8. Ferry, M. (2021). Pulling things together: Regional policy coordination approaches and drivers in Europe. Policy and Society, 40(1), 37–57. https://doi.org/10.1080/14494035.2021.1934985

9. Fuglie, K. (2018). Is agricultural productivity slowing? Global Food Security, 17, 73–83. https://doi.org/10.1016/j.gfs.2018.05.001

10. Gollin, D., Lagakos, D., & Waugh, M. (2014). Agricultural productivity differences across countries. American Economic Review, 104(5), 165–170. https://doi.org/10.1257/aer.104.5.165

11. Guteta, G., & Worku, H. (2023). Sustainable industrial parks development in Ethiopia: Analysis of policy framework gaps. Sustainable Production and Consumption, 38, 210–224. https://doi.org/10.1016/j.spc.2023.04.007

12. Hall, A., Mytelka, L., & Oyeyinka, B. (2005). Innovation systems: Implications for agricultural policy and practice. ILAC Brief 2. The Institutional Learning and Change Initiative. https://doi.org/10.22004/ag.econ.52512

13. Hongge, J., Horská, E., & Elshibekova, K. Zh. (2025). The state and peculiarities of agricultural entrepreneurship in the Republic of Kazakhstan. Bulletin of "Turan" University, (1), 329–341. https://doi.org/10.46914/1562-2959-2025-1-1-329-341

14. Kumar, D., & Kalita, P. (2017). Reducing postharvest losses during storage of grain crops to strengthen food security in developing countries. Foods, 6(1), 8. https://doi.org/10.3390/foods6010008

15. Ling, L., Chen, X., Wu, Y., Li, S., Wei, J., & Zhou, Q. (2023). National modern agricultural industrial parks: Development characteristics, regional differences, and experience inspiration—Case study of 200 NMAIPs in China. Agronomy, 13(3), 653. https://doi.org/10.3390/agronomy13030653

16. Lowenberg-DeBoer, J., & Erickson, B. (2019). Setting the record straight on precision agriculture adoption. Agronomy Journal, 111(4), 1552–1569. https://doi.org/10.2134/agronj2018.12.0779

17. Madiyev, G., Kerimova, U., & Nigmadzhanov, U. (2025). State regulation of innovative development of the agroindustrial complex of the Republic of Kazakhstan. Problems of AgriMarket, (4), 14–26. https://doi.org/10.46666/2025-4.2708-9991.01

18. OECD. (2013). Agricultural innovation systems: A framework for analysing the role of government. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/9789264200593-en

19. OECD. (2019). Innovation, productivity and sustainability in food and agriculture. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/c9c4ec1d-en

20. OECD. (2020). Rural well-being: Geography of opportunities. OECD Publishing.

21. Pretty, J., Benton, T. G., Bharucha, Z. P., Dicks, L. V., Flora, C. B., Godfray, H. C. J., Goulson, D., Hartley, S., Lampkin, N., Morris, C., Pierzynski, G., Prasad, P. V. V., Reganold, J., Rockström, J., Smith, P., Thorne, P., & Wratten, S. (2018). Global assessment of agricultural system redesign for sustainable intensification. Nature Sustainability, 1, 441–446. https://doi.org/10.1038/s41893-018-0114-0

22. Rastvortseva, S., & Panasiuk, S. (2025). Regional agglomeration effects in the innovation development of European countries. World Economy and International Relations, 69(6), 26–37. https://doi.org/10.20542/0131-2227-2025-69-6-26-37

23. Romer, P. M. (1990). Endogenous technological change. Journal of Political Economy, 98(5), S71–S102.

24. Ruttan, V. W. (2001). Technology, growth, and development. Oxford University Press.

25. Say, S. M., Keskin, M., Sehri, M., & Sekerli, Y. E. (2018). Adoption of precision agriculture technologies in developed and developing countries. Journal of Science and Technology, 8(1), 7–15.

26. Scherer, F. M. (1999). New perspectives on economic growth and technological innovation. Brookings Institution Press.

27. Spielman, D. J., Ekboir, J., & Davis, K. (2009). The art and science of innovation systems inquiry: Applications to SubSaharan African agriculture. Technology in Society, 31(4), 399–405. https://doi.org/10.1016/j.techsoc.2009.10.004

28. Tsoy, A., & Nurbatsin, A. (2024). Analysis of the level of agricultural development in Kazakhstan: Identifying agrohubs. Eurasian Journal of Economic and Business Studies, 68(3), 141–154. https://doi.org/10.47703/ejebs.v68i3.425

29. Wang, J. (2022). Drivers of the sustainable development of agro-industrial parks: Evidence from Jiangsu Province, China. SAGE Open, 12(4). https://doi.org/10.1177/21582440221144415

30. Zhang, Z., Ghazali, S., Miceikienė, A., Zejak, D., Choobchian, S., Pietrzykowski, M., & Azadi, H. (2023). Socio-economic impacts of agricultural land conversion: A meta-analysis. Land Use Policy, 132, Article 106831. https://doi.org/10.1016/j.landusepol.2023.106831

31. Zhou, L., & Tong, G. (2022). Research on the competitiveness and influencing factors of agricultural products trade between China and the countries along the “Belt and Road”. Alexandria Engineering Journal, 61(11), 8919– 8931. https://doi.org/10.1016/j.aej.2022.02.030