Әйелдердің АКТ саласына қатысуы және өңірлік даму: тұрақты әсерлердің екі факторлы моделі

Әйелдердің ақпараттық-коммуникациялық технологиялар (бұдан әрі – АКТ) секторына қатысуы инклюзивті цифрлық трансформацияның маңызды элементі ретінде жиі қарастырылуда. Зерттеуде цифрландыру және гендерлік көрсеткіштердің өңірлік экономикалық өсуге ықпалы талданып, АКТ саласындағы әйелдердің қатысуы неғұрлым инклюзивті даму үлгілерінің қалыптасуына ықпал ете ме деген мәселе бағаланады. Талдау 2010–2024 жж. аралығындағы Қазақстанның 16 өңірі бойынша теңгерілген панельдік деректерге негізделген. Pooled OLS моделі, екі факторлы тұрақты әсерлер (Twoway Fixed Effects) моделі және гетероскедастикалыққа орнықты, кластерленген стандартты қателер қолданылды. Екі факторлы тұрақты әсерлер моделінің бағалаулары жалақы деңгейінің өңірлік экономикалық өсудің ең тұрақты детерминанты екенін көрсетеді (β = 1.330; p < 0.001), ал негізгі капиталға инвестициялар шекті статистикалық мәнділікті сақтайды (β = 0.126; p = 0.060). Адам капиталы көрсеткіші статистикалық тұрғыдан мәнді теріс ішкіөңірлік әсерді көрсетеді (p < 0.001), ал цифрландыру индикаторлары мен гендерлік айнымалылар статистикалық тұрғыдан мәнді емес болып табылады.Нәтижелер цифрландыру көрсеткіштері мен гендерлік айнымалылардың өңірлік және уақыттық тұрақты әсерлерді ескергеннен кейін жалпы өңірлік өнімге статистикалық мәнді ішкіөңірлік ықпал етпейтінін көрсетеді. Сонымен қатар, негізгі капиталға инвестициялар мен жалақы деңгейі өңірлік өсудің ең тұрақты детерминанттары ретінде айқындалады. Кластерлік талдау өңірлік дамудың төрт моделін — цифрлық-қызмет көрсету, индустриялық, аграрлық және ресурстық — анықтап, құрылымдық гетерогендікті растайды. Алынған нәтижелер цифрландырудың өзі инклюзивті өсуді автоматты түрде қамтамасыз етпейтінін, ал оның экономикалық әсерлері құрылымдық факторлар арқылы жүзеге асатынын көрсетеді.

1. Amber, H., & Chichaibelu, B. B. (2023). Narrowing the gender digital divide in Pakistan: Mobile phone ownership and female labor force participation. Review of Development Economics, 27(3), 1354–1382. https://doi.org/10.1111/rode.12994

2. Ay, S., & Kılıç, T. (2023). The geographical digital divide: Urban–rural, regional and gender inequalities of digital transformation in Turkey. Journal of Geography (Coğrafya Dergisi), 46, 111–122. https://doi.org/10.26650/JGEOG2023-1169477

3. Berardi, L., & Valentinetti, D. (2022). Digitalization of social impact for social economy organizations. Canadian Journal of Nonprofit and Social Economy Research, 13(2), 114–120. https://doi.org/10.29173/cjnser617

4. Beregovskaya, T., Grishaeva, S., & Smbatyan, S. (2022). Gender and career: Trends in digital society. Wisdom, 2(1), 21- 29. https://doi.org/10.24234/wisdom.v2i1.778

5. Caragliu, A., & Del Bo, C. F. (2025). Regional institutions and the urban digital divide. Papers in Regional Science, 104(6), Article 100118. https://doi.org/10.1016/j.pirs.2025.100118

6. Chen, B., Liu, T., & Wang, Y. Q. (2020). Volatile fragility: New employment forms and disrupted employment protection in the new economy. International Journal of Environmental Research and Public Health, 17(5), Article 1531. https://doi.org/10.3390/ijerph17051531

7. Cruz, J., Bastos, A., Casaca, S. F., & Proença, I. (2025). Gender pay gap trends across STEM fields: An empirical analysis. International Journal of Sociology and Social Policy, 1-22. https://doi.org/10.1108/IJSSP-02-2025-0090

8. Freire, A., Palau-Pinyana, E., & Vidal-Ayuso, F. (2026). It's about time to reduce the gender gap in STEM professions: An internationally assessed educational project. Education and Training, 68(1), 99–126. https://doi.org/10.1108/ET-01-2024-0020

9. Holth, L., Bergman, A., & MacKenzie, R. (2017). Gender, availability and dual emancipation in the Swedish ICT sector. Work, Employment and Society, 31(2), 230–247. https://doi.org/10.1177/0950017016651378

10. Islam, M. S., & Akhtar, T. (2026). Determinants of social inclusion in South Asia: The role of education, ICT, economic growth, trade, and gender equality. Sustainable Development. Advance online publication. https://doi.org/10.1002/sd.70763

11. Kabanov, Y., Sanina, A., & Styrin, E. (2024). Digital transformation of government and socio-economic inequality in a cross-national perspective. Journal of Social Policy Studies, 22(2), 195–208. https://doi.org/10.17323/727-0634-2024-22-2-195-208

12. Kireyeva, A. A., Sabdenaliyev, B., Doszhan, R., Kredina, A. A., & Yermekbayeva, D. (2022a). Analysis of educational services distribution: The case of Kazakhstan. Journal of Distribution Science, 20(11), 19–31. https://doi.org/10.15722/jds.20.11.202211.19

13. Kireyeva, A. A., Satpayeva, Z. T., Kenzhegulova, G. K., Kangalakova, D. M., & Jussibaliyeva, A. (2022b). Kazakhstani women's participation in online marketplaces: Benefits and barriers. Asia & the Pacific Policy Studies, 9(3), 343– 369. https://doi.org/10.1002/app5.361

14. Kritikos, A. S., Maliranta, M., Nippala, V., & Nurmi, S. (2024). Does gender of firm ownership matter? Female entrepreneurs and the gender pay gap. Journal of Population Economics, 37(2), Article 52. https://doi.org/10.1007/s00148-024-01030-x

15. Lukyanova, A. L. (2021). Digitalization and the gender wage gap in Russia. Ekonomicheskaya Politika, 16(2), 88–117. https://doi.org/10.18288/1994-5124-2021-2-88-117

16. Mariscal, J., Mayne, G., Aneja, U., & Sorgner, A. (2019). Bridging the gender digital gap. Economics: The Open-Access, Open-Assessment E-Journal, 13, Article 2019–9. https://doi.org/10.5018/economics-ejournal.ja.2019-9

17. Mumporeze, N., & Prieler, M. (2017). Gender digital divide in Rwanda: A qualitative analysis of socioeconomic factors. Telematics and Informatics, 34(7), 1285–1293. https://doi.org/10.1016/j.tele.2017.05.014

18. Nguyen, D. T., Le, T. T. N., & Tran, V. Q. (2025). Exploring the impact of digital transformation and qualifications on wage disparities in urban and rural Vietnam. Journal of Economics and Finance, 49(2), 413–428. https://doi.org/10.1007/s12197-025-09711-3

19. Ogbo, E., Brown, T., Gant, J., & Sicker, D. (2021). When being connected is not enough: An analysis of the second and third levels of the digital divide in a developing country. Journal of Information Policy, 11, 104–146. https://doi.org/10.5325/jinfopoli.11.2021.0104

20. Pedchenko, N., Tul, S., Shkurupii, O., Deyneka, T., & Flehantova, A. (2021). The impact of digitalization on employment transformation in countries with different income levels. Financial and Credit Activity: Problems of Theory and Practice, 4(39), 216–227. https://doi.org/10.18371/fcaptp.v4i39.241311

21. Pereira, C. E. N. C. (2014). Emerging digital technologies and women's leadership in global business. In P. A. C. Smith & T. Cockburn (Eds.), Impact of emerging digital technologies on leadership in global business (pp. 255–279). IGI Global. https://doi.org/10.4018/978-1-4666-6134-9.ch014

22. Persson, M., & Wallo, A. (2024). Digital automation and working life of HR practitioners: A gender analysis of the implications for workforce and work practices. Gender, Technology and Development, 28(3), 408–427. https://doi.org/10.1080/09718524.2024.2406039

23. Pham, C. T. L., Bui, Q. T. T., Le, A. H., & Khuong, L. Q. (2025). Unequal access in a digital age: Women's digital exclusion and socioeconomic inequalities in Vietnam. Frontiers in Big Data, 8, Article 1718366. https://doi.org/10.3389/fdata.2025.1718366

24. Proctor-Thomson, S. B. (2013). Gender disruptions in the digital industries? Culture and Organization, 19(2), 85–104. https://doi.org/10.1080/14759551.2012.754222

25. Sánchez-Canut, S., Usart-Rodríguez, M., Grimalt-Alvaro, C., Martínez-Requejo, S., & Lores-Gómez, B. (2023). Professional digital competence: Definition, frameworks, measurement, and gender differences: A systematic literature review. Human Behavior and Emerging Technologies, 2023, Article 8897227. https://doi.org/10.1155/2023/8897227

26. Shah, C. S., & Krishnan, S. (2024). ICT, gender inequality, and income inequality: A panel data analysis across countries. Information Systems Frontiers, 26(2), 709–727. https://doi.org/10.1007/s10796-023-10396-4

27. Thanh, H. L., Phuc, H. N., Xuan, N. P., & Dinh, B. H. (2022). Influences of digital transformation on life expectancy and the gender gap in European countries. International Journal of Electronic Government Research, 18(2), 1-28 https://doi.org/10.4018/IJEGR.298117

28. Tian, L. L., Shen, Y. Y., Du, M., & Han, C. (2025). Can digital transformation of enterprises break the “glass ceiling” for women's career advancement? Evidence from China. Emerging Markets Finance and Trade, 1-13. https://doi.org/10.1080/1540496X.2025.2500447

29. Tunçsiper, Ç. (2025). Bridging the digital divide with gender equity in the digital world: Empirical insights from OECD countries. Journal of Work-Applied Management. Advance online publication. https://doi.org/10.1108/JWAM-08-2024-0119

30. Yin, Z. H., Zhang, T. H., & Choi, C. H. (2023). Toward sustainable development: Does digitalization narrow the gender gap in the labor market? Sustainable Development, 31(5), 3528–3539. https://doi.org/10.1002/sd.2608

31. Zhao, Y. Z., & Kuang, M. Y. (2025). Digital divides in China: Evidence from CGSS2005–2021. Chinese Sociological Review, 57(4), 452–513. https://doi.org/10.1080/21620555.2025.2475430