Қалалық экожүйелердің тұрақты экономикалық дамуының гендерлік инклюзивті моделі

Жедел урбанизация үдерісі және төмен көміртекті экономикаға көшу жағдайында қалалық экожүйелердің тұрақты даму модельдеріне гендерлік өлшемді интеграциялау ерекше маңызға ие болуда. Зерттеудің мақсаты – «жасыл» көшу шеңберінде экономикалық, әлеуметтік және экологиялық факторларды ескеретін Қазақстан қалаларының тұрақты экономикалық дамуының гендерлік инклюзивті моделін әзірлеу және негіздеу. Зерттеудің әдіснамалық негізін 35 сандық көрсеткіштен тұратын индикаторлар жүйесін қалыптастыруды, композиттік индекс құруды, кеңістіктік дифференциацияланған талдауды, сондай-ақ институционалдық және болжамдық талдау элементтерін қамтитын пәнаралық және көпдеңгейлі тәсілдер құрайды. Эмпирикалық база ресми статистикалық деректерді, ұлттық және өңірлік даму бағдарламаларының материалдарын, сондай-ақ жұмыспен қамту мен әлеуметтік инфрақұрылым көрсеткіштерін міндетті түрде гендерлік дезагрегациялау арқылы алынған арнайы аналитикалық және социологиялық зерттеулердің нәтижелерін қамтиды. Алынған нәтижелер ұсынылған модельді енгізу 2030 ж. қарай қалалық экономиканың көміртекті сыйымдылығын 25–30% төмендетуге, экономикалық өсім қарқынын сақтауға және жұмыспен қамтуға, инфрақұрылымға және шешім қабылдау тетіктеріне қол жеткізудегі гендерлік алшақтықтарды қысқартуға мүмкіндік беретінін көрсетеді. Әзірленген модель Қазақстан қалаларының және басқа да трансформацияланушы экономикалардың тұрақты, төмен көміртекті және инклюзивті дамуын стратегиялық басқарудың практикалық құралы ретінде пайдаланылуы мүмкін. 

1. Akbar, I., Sergeyeva, A., Nurgaliyeva, G., Toktaganova, G., Baiburiev, R., Ismailova, M., & Li, Y. (2025). An evaluation for sustainable urban planning of Qonayev City in Kazakhstan through residents’ perception. Discover Sustainability, 6, Article 1290. https://doi.org/10.1007/s43621-025-02148-y

2. Atakhanova, Z., & Baigaliyeva, M. (2025). Kazakhstan’s infrastructure programs and urban sustainability: Analysis of Astana. Urban Science, 9(4), Article 100. https://doi.org/10.3390/urbansci9040100

3. Chant, S. (2013). Cities through a “gender lens”: A golden “urban age” for women in the global South? Environment & Urbanization, 25(1), 9–29. https://doi.org/10.1177/0956247813477809

4. Eliseev, D. O. (2016). Modern megalopolises: Conditions, role in the world economy and features of development. Regional Economy and Management, 4(48), 4812. Elisei, C. Beyer, J. Ryser, & U. Trattnig (Eds.), REAL CORP 2025: Urban innovation – Proceedings of the 2025 conference (pp. 469–478). https://doi.org/10.48494/REALCORP2025.7087

5. Lerman, Z. (2021). Gender gaps in Central Asia: A reassessment. Central Asian Journal of Water Research, 7(2), 47–73. https://doi.org/10.29258/CAJWR/2021-R1.v7-2/47-73.eng

6. Letsoko, V., Mzobe, N., & Gumbo, T. (2025). Exploring the intersection of gender equality, urban planning, and sustainability: A systematic review. In M. Schrenk, T. Popovich, P. Zeile, P. Elisei, C. Beyer, J. Ryser, & U. Trattnig (Eds.), REAL CORP 2025 Proceedings (pp. 469–477). https://doi.org/10.48494/REALCORP2025.7087

7. Moser, C. O. N. (2014). Gender planning and development: Revisiting, deconstructing and reflecting (DPU60 Working Paper Series: Reflections No. 165/60). Development Planning Unit, University College London. https://www.ucl.ac.uk/bartlett/sites/bartlett/files/wp165.pdf

8. Newman, P. & Kenworthy, J. (2015). The End of Automobile Dependence: How Cities are Moving Away from Car-Based Planning. Island Press: Washington, DC.

9. OECD. (2024). Investing for gender equality and inclusive climate action in Europe and Central Asia. OECD Publishing.

10. OECD (2025). Gender equality in a changing world: Gender, the green transition and the digital transformation. OECD Publishing.

11. United Nations, Department of Economic and Social Affairs. (2018). 68% of the world population projected to live in urban areas by 2050, says UN. https://www.un.org/ru/desa/68-world-population-projected-live-urban-areas-2050-says-un

12. UNDP. (2021). Mainstreaming gender in urban development: Guidance note. UNDP.

13. UNDP. (2024). Investing for gender equality and inclusive climate action in Europe and Central Asia. United Nations Development Programme

14. UN-Habitat. (2020). World cities report 2020: The value of sustainable urbanization. UN-Habitat

15. Utkelbay, R. (2025). Gender-inclusive smart cities: A systematic review, case studies and practical recommendations. Eurasian Journal of Gender Studies, 2(3), 5–20. https://doi.org/10.47703/ejgs.v2i3.57

16. Vera-Sanso, P. (2012). Gender, Poverty and Old-Age Livelihoods in Urban South India in an Era of Globalisation. Oxford Development Studies, 40, 324 - 340. https://doi.org/10.1080/13600818.2012.710322

17. World Bank. (2023). The business case for gender and cities. World Bank. https://www.worldbank.org/en/topic/gender/publication