Қазақстандағы мұғалімдерді жұмысқа қабылдау: жалақы құрылымы, құзыреттілікке қойылатын талаптар және әлеуметтік теңсіздік

Мұғалімдердің еңбек нарығы білім беру ұйымдарының педагог кадрларға деген қажеттілігін ғана емес, сонымен қатар еңбекақы төлеудегі, кәсіби тәжірибеге және құзыреттерге қойылатын талаптардағы айырмашылықтарды да көрсетеді, олар мамандық ішіндегі әлеуметтік теңсіздікті қалыптастыруы мүмкін. Зерттеудің мақсаты жалақыны, жұмыс тәжірибесіне қойылатын талаптарды, пәндік мамандануды және кәсіби құзыреттерді талдау негізінде Қазақстандағы мұғалімдерді жұмысқа қабылдаудың ерекшеліктерін анықтау болып табылады. Зерттеудің эмпирикалық базасын 2025 жылғы қаңтар–ақпан айларында HeadHunter және Enbek платформаларында орналастырылған бастапқы 30 460 хабарландыру массивінен іріктелген 17 997 бос жұмыс орны құрады. Жұмыста сипаттамалық статистика әдістері, жалақының орташа және медианалық мәндерін талдау әдістері пайдаланылды. Нәтижелер 17 997 бос жұмыс орнының 13 510-ы жұмыс тәжірибесі жоқ үміткерлерге бағытталғанын көрсетті; олар үшін ұсынылатын жалақының медианалық мөлшері 110 760 теңгені құраса, үш жылға дейінгі тәжірибені талап ететін бос жұмыс орындары үшін 155 000 теңгені құрады. Ең жоғары медианалық жалақы ағылшын тілі мұғалімдері үшін тіркелді — 250 000 теңге, ал бастауыш сынып мұғалімдері үшін 3 997 бос жұмыс орны болған кезде ол 117 960 теңгені құрады. Нәтижелер мансаптың бастапқы кезеңіндегі қолдау, құрылымдалған бейімделу және пәндер бойынша еңбекақы төлеудегі айырмашылықтарды неғұрлым мұқият қадағалау Қазақстандағы мұғалімдерді жұмысқа қабылдауды, кәсіби ілгерілеуді жақсарту және теңсіздікті қысқарту үшін маңызды екенін көрсетеді.

1. Aimoldina, A. A., & Zharkynbekova, S. K. (2024). Content analysis of recruitment discourse in Kazakhstan: Language requirements for job seekers on the example of job advertisements. Language and Literature: Theory and Practice, 3(3), 18–31. https://doi.org/10.52301/2957-5567-2024-3-3-18-31

2. Allen, R., Burgess, S., & Mayo, J. (2018). The teacher labour market, teacher turnover and disadvantaged schools: New evidence for England. Education Economics, 26(1), 4–23. https://doi.org/10.1080/09645292.2017.1366425

3. Anderson, K. H., & Esenaliev, D. (2019). Gender earnings inequality and wage policy: Teachers, health care, and social workers in Central Asia. Comparative Economic Studies, 61, 551–575. https://doi.org/10.1057/s41294-019-00103-1

4. Baigabylov, N. O., & Froumin, I. D. (2024). A missed opportunity? The transformation of the teacher salary system in Kazakhstan amidst rising wages. Voprosy Obrazovaniya / Educational Studies Moscow, 2(3), 8–34. https://doi.org/10.17323/vo-2024-19836

5. Bekbolat, M. S., Berkimbayev, K. M., & Sagimbayeva, A. E. (2024). The critical role of soft skills in Kazakhstan's job market for IT graduates: Job market analysis. Orleu - Bulletin of Continuing Education, 4(47). https://doi.org/10.69927/BPQX3428

6. Biasi, B. (2021). The labor market for teachers under different pay schemes. American Economic Journal: Economic Policy, 13(3), 63–102. https://doi.org/10.1257/pol.20200295

7. Biasi, B., Fu, C., & Stromme, J. (2021). Equilibrium in the market for public school teachers: District wage strategies and teacher comparative advantage (Working Paper No. 28530). National Bureau of Economic Research. https://doi.org/10.3386/w28530

8. Bobba, M., Leon, G., Neilson, C. A., Nieddu, M., & Alva, C. (2021). Teacher wages, the recruitment of talent, and academic achievement (Research Paper No. 213). Agence Française de Développement.

9. Carver-Thomas, D., & Darling-Hammond, L. (2019). The trouble with teacher turnover: How teacher attrition affects students and schools. Education Policy Analysis Archives, 27, 36. http://dx.doi.org/10.14507/epaa.27.3699

10. Courtney, M., Karakus, M., Sharplin, E., Hernández-Torrano, D., Helmer, J., & Jumakulov, Z. (2023). The role of teacher selection criteria and preparation on teacher self-efficacy, satisfaction, and commitment: An analysis of Kazakhstani TALIS data. Teacher Development, 27(3), 394–414. https://doi.org/10.1080/13664530.2023.2176354

11. Ederer, T. (2023). Labor market dynamics and teacher spatial sorting (Job Market Paper). Toulouse School of Economics.

12. Edwards, D. S., Kraft, M. A., Christian, A., & Candelaria, C. A. (2023). Teacher shortages: A framework for understanding and predicting vacancies (EdWorking Paper: 22-684). Annenberg Institute at Brown University. https://doi.org/10.26300/8t5b-2302

13. García, E., & Weiss, E. (2019). U.S. schools struggle to hire and retain teachers: The second report in "The Perfect Storm in the Teacher Labor Market" series. Economic Policy Institute.

14. García, E., & Weiss, E. (2020). A policy agenda to address the teacher shortage in U.S. public schools: The sixth and final report in the "Perfect Storm in the Teacher Labor Market" series. Economic Policy Institute.

15. Han, S. W. (2018). School-based teacher hiring and achievement inequality: A comparative perspective. International Journal of Educational Development, 61, 82–91. https://doi.org/10.1016/j.ijedudev.2017.12.004

16. Han, E. S. (2021). Teacher Wage Penalty and Decrease in Teacher Quality: Evidence from Career-Changers. Labor Studies Journal, 46(3), 251-285. https://doi.org/10.1177/0160449X20929083

17. Hasanah, E., & Supardi, S. (2020). Effect of work environment and salary on private school teachers in Indonesia. Utopía y Praxis Latinoamericana, 25(Esp.6), 365–376. https://doi.org/10.5281/zenodo.3987643

18. Jabbar, H., Castro, A., & Germain, E. (2019). To switch or not to switch? The influence of school choice and labor market segmentation on teachers' job searches. Educational Evaluation and Policy Analysis, 41(3), 375–399. https://doi.org/10.3102/0162373719857689

19. Liu, J., & Xie, J.-C. (2021). Invisible Shifts in and Out of the Classroom: Dynamics of Teacher Salary and Teacher Supply in Urban China. Teachers College Record: The Voice of Scholarship in Education, 123(1), 1-26. https://doi.org/10.1177/016146812112300104

20. Makoelle, T. M. (2025). Teacher recruitment, preparation, induction, retention, and attrition in Kazakhstan. In T. M. Makoelle & K. Kurakbayev (Eds.), Teachers and teacher education in the post-Soviet context of Kazakhstan: Scoping teacher education reforms and realities (pp. 55–66). Brill. https://doi.org/10.1163/9789004726345_003

21. Nguyen, T. D., Anglum, J. C., & Crouch, M. (2023). The effects of school finance reforms on teacher salary and turnover: Evidence from national data. AERA Open, 9(1), 1–17. https://doi.org/10.1177/23328584231174447

22. See, B. H., Morris, R., Gorard, S., & El Soufi, N. (2020). What works in attracting and retaining teachers in challenging schools and areas? Oxford Review of Education, 46(6), 678–697. https://doi.org/10.1080/03054985.2020.1775566

23. Sauanova, K., Bydakhmet, Z., Omarova, G., & Sagyndykova, S. (2026). Digital Requirements and Advertised Salaries in the Educational Labor Market of Kazakhstan: An NLP-Based Analysis of Job Vacancy Data. Preprints. https://doi.org/10.20944/preprints202605.1145.v1

24. Shabdenova, A., Nurymbetov, Y., & Kozhanov, K. (2022). Choosing the teaching profession in Kazakhstan: Vocational patterns. The Journal of Psychology & Sociology, 81(2), 250–260. https://doi.org/10.26577/JPsS.2022.v81.i2.024

25. Spiegelman, M. (2018). Teacher satisfaction with salary and current job (NCES 2018-116). U.S. Department of Education, National Center for Education Statistics. Retrieved May 15, 2026 from https://nces.ed.gov/pubsearch/pubsinfo.asp?pubid=2018116

26. Tastanbekova, K. (2020). Professional prestige, status, and esteem of educational occupation in Kazakhstan: Temporal, regional and gender analysis of payroll data. Journal of Eastern European and Central Asian Research, 7(2), 175–190. https://doi.org/10.15549/jeecar.v7i2.345

27. Van den Borre, L., Spruyt, B., & Van Droogenbroeck, F. (2021). Early career teacher retention intention: Individual, school and country characteristics. Teaching and Teacher Education, 105, 103427. https://doi.org/10.1016/j.tate.2021.103427

28. Wiggan, G., Smith, D., & Watson-Vandiver, M. J. (2020). The national teacher shortage, urban education and the cognitive sociology of labor. The Urban Review, 53, 43–75. https://doi.org/10.1007/s11256-020-00565-z

29. Wyatt, J. E., & O’Neill, M. (2021). Investigation of early career teacher attrition and the impact of induction programs in Western Australia. International Journal of Educational Research, 107, 101754. https://doi.org/10.1016/j.ijer.2021.101754