Қазақстан өңірлерінің еңбек ресурстарын дамытудың әлеуметтік-экономикалық саралануы

Еңбек ресурстарының дамуы өңірлердің әлеуметтік-экономикалық дамуының негізгі факторларының бірі болып табылады, бұл ретте демографиялық және еңбек сипаттамаларындағы елеулі аумақтық айырмашылықтар оларды кешенді бағалау қажеттілігін негіздейді. Зерттеудің мақсаты интегралдық тәсіл негізінде Қазақстан өңірлеріндегі еңбек ресурстарының даму деңгейін бағалау және олардың қалыптасуы мен пайдаланылуындағы өңіраралық айырмашылықтарды анықтау болып табылады. Зерттеудің ақпараттық базасын Қазақстан Республикасының 2014–2024 жылдардағы ресми өңірлік статистикалық деректері құрады, олар халық саны, көші-қон, жұмыссыздық, жастар жұмыссыздығы, өзін-өзі жұмыспен қамту, жұмыспен қамту, жалдамалы жұмыскерлер саны, жұмыс күші және жұмыспен қамту деңгейі көрсеткіштерін қамтиды. Зерттеуде көрсеткіштерді Z-стандарттау, үш блок бойынша интегралдық индекстерді есептеу әдістері қолданылды: демографиялық даму, еңбек нарығы және әлеуметтік тұрақтылық, жұмыспен қамту және еңбек белсенділігі. Нәтижелер сараланған саясатты енгізуді талап ететін тұрақты өңіраралық айырмашылықтарды анықтады. Еңбек ресурстарының даму деңгейі жоғары топқа жалпы интегралдық индекс мәні 1.010606 болған Алматы қ., 0.841212 болған Түркістан облысы, 0.823939 болған Алматы облысы және 0.490303 болған Астана қ. жатқызылды. Жалпы интегралдық индекстің ең төмен мәндері Ұлытау облысында (–0.666667) және Солтүстік Қазақстан облысында (–0.544550) тіркелді. Алынған нәтижелер Қазақстанның еңбек ресурстарын қалыптастыру мен пайдаланудағы елеулі аумақтық саралануды растайды және еңбек нарығындағы әлеуметтік және өңірлік саясаттың сараланған шараларын әзірлеу кезінде ппайдаланылуы мүмкін.

1. Aji, A. S. S., & Akbardin, M. (2024). Economic insights into workforce dynamics: Analyzing labor supply, demand, and compensation. Advances in Human Resource Management Research, 2(2), 113-126. https://doi.org/10.60079/ahrmr.v2i2.305

2. Andabayeva, G., Movchun, V., Dubovik, M., Kurpebayeva, G., & Cai, X. (2024). Labor market dynamics in developing countries: analysis of employment transformation at the macro-level. Journal of Innovation and Entrepreneurship, 13(1), 65. https://doi.org/10.1186/s13731-024-00417-0

3. Belyakova, G., Moskvina, A., Mikhaylova, S., Bagdasaryan, L., Likhachev, M., & Borodkina, V. (2021). Labor Productivity As A Factor Of Sustainable Development Of The Region's Territories. European Proceedings of Social and Behavioural Sciences. https://doi.org/10.15405/epsbs.2021.09.02.274

4. Bolatova, B., Kunurkulzhayeva, G., Tleubergenova, M., Ibrasheva, A., & Sapargali, A. (2025). Analysis of Structural Changes and Employment Dynamics in the Labor Market of Kazakhstan. Eurasian Journal of Economic and Business Studies, 69(1), 126-143. https://doi.org/10.47703/ejebs.v69i1.462

5. Bureau of National Statistics. (2025). Official statistical data. Retrieved May 15, 2026 from https://stat.gov.kz/en

6. Elezaj, L., Gjipali, A., & Ademaj, S. (2019). The Impact on Employment of Active Labour Market Policies: An Evaluation of Public Employment Services (PES) in Kosovo. South East European Journal of Economics and Business, 14, 61 - 71. https://doi.org/10.2478/jeb-2019-0005

7. Fedulova, I., Voronkova, O. Y., Zhuravlev, P., Gerasimova, E., Glyzina, M., & Alekhina, N. A. (2019). Labor productivity and its role in the sustainable development of economy: On the example of a region. Entrepreneurship and Sustainability Issues, 7(2), 1059. http://doi.org/10.9770/jesi.2019.7.2(19)

8. Ganesch, F. (2018). Regional mobility and spatial inequality: determinants of spatial labor market behavior considering firm-and region-specific factors. Raumforschung und Raumordnung| Spatial Research and Planning, 76(6), 497-514. https://doi.org/10.1007/s13147-018-0551-2

9. ILO. (2004). Human Resources Development Recommendation, 2004 (No. 195). Retrieved May 15, 2026 from https://ilostat.ilo.org

10. Izguttiyeva, K. Y., Mukhamejanova, A. A., & Mukanova, M. A. (2022). Analysis of the state of the labor market in the Republic of Kazakhstan. Bulletin of “Turan” University, 2, 237–245. https://doi.org/10.46914/1562-2959-2022-1-2-237-245

11. Jašková, D., & Havierniková, K. (2020). The human resources as an important factor of regional development. International Journal of Business and Society, 21(3), 1464–1478. https://doi.org/10.33736/ijbs.3364.2020

12. Karpushkina, A. V., Danilova, I. V., Voronina, S. V., & Savelieva, I. P. (2021). Assessing the impact of employment in the informal sector of the economy on labor market development. Sustainability, 13(15), 8435. https://doi.org/10.3390/su13158435

13. Kouskoura, A., Kalliontzi, E., Skalkos, D., & Bakouros, I. (2024). Assessing the key factors measuring regional competitiveness. Sustainability, 16(6), 2574. https://doi.org/10.3390/su16062574

14. Kuusk, K. (2021). Regional differences in how related variety ‘works’: the case of labour mobility. European Planning Studies, 29(10), 1951-1973. https://doi.org/10.1080/09654313.2021.1903398

15. Naydenov, K. (2019). Human resources development as a factor for regional development. International Multidisciplinary Scientific GeoConference: SGEM, 19(5.4), 475-481. https://doi.org/10.5593/sgem2019/5.4/S23.063

16. Nyussupova, G., Aidarkhanova, G., Kenespayeva, L., & Kelinbayeva, R. (2022). Analysis of human capital in the Republic of Kazakhstan through GIS: Regional aspect. International Journal of Geoinformatics, 18(1), 15-25. https://doi.org/10.52939/ijg.v18i1.2099

17. OECD/European Union/EC-JRC (2008), Handbook on Constructing Composite Indicators: Methodology and User Guide, OECD Publishing, Paris, https://doi.org/10.1787/9789264043466-en.

18. Sahnoun, M., & Abdennadher, C. (2018). The assessment of active labor market policies: evidence from OECD countries. Economia Politica, 35(2), 257-283. https://doi.org/10.1007/s40888-018-0102-x

19. Silin, A.N., & Tkacheva, N.A. (2015). Formation of Human Resources in the Process of Circumpolar Region Development. International Journal of Economics and Financial Issues, 5, 121-127.

20. Simonova, M., Kolesnikov, S., & Karakova, T. (2018). Assessment of labor potential on the regional level by the index method. MATEC Web of Conferences, 170, 01069. https://doi.org/10.1051/matecconf/201817001069

21. Skrzek-Lubasinska, M., & Grodek-Szostak, Z. (2020). The self-employment rate index as a measure of economic trends: impact of heterogeneity of the self-employed on the quality of indicators. European Research Studies Journal, 23(Special issue 2), 483-501. https://doi.org/10.35808/ersj%2F1837

22. Spencer, G. M., Vinodrai, T., Gertler, M. S., & Wolfe, D. A. (2010). Do clusters make a difference? Defining and assessing their economic performance. Regional studies, 44(6), 697-715. https://doi.org/10.1080/00343400903107736

23. Unerbayeva, R., Kozhirova, S., Kenzhegulova, G., Mukatay, A., & Abdykadyr, T. (2025). The role of education, human capital, and quality of life in regional development: Evidence from Kazakhstan. Problems and Perspectives in Management, 23(3), 256. https://doi.org/10.21511/ppm.23(3).2025.19

24. Uskelenova, A. T., & Nikiforova, N. (2024). Regional development of Kazakhstan: Theoretical premises and reality. Regional Science Policy & Practice, 16(3), 12616. https://doi.org/10.1111/rsp3.12616

25. Vasyltsiv, T., Levytska, O., Shushkova, Y., Voronko, O., & Kohut, M. (2023). Competitiveness of regional labor markets as a determinant of international migration: A nexus empirical study. Problems and Perspectives in Management, 21(4), 678. https://doi.org/10.21511/ppm.21(4).2023.51.

26. Wang, X., Huang, J., Zhang, L., & Rozelle, S. (2011). The rise of migration and the fall of self employment in rural China's labor market. China Economic Review, 22(4), 573-584. https://doi.org/10.1016/j.chieco.2011.07.005

27. Widayanti, I. (2026). Measuring Regional Industrial Human Resource Dynamics Using a Composite LDGS Index. International Journal of Economics Business and Social Sciences, 1(1), 45-60. https://doi.org/10.64845/ijebss.v1i1.297

28. Williams, A. M. (2009). International migration, uneven regional development and polarization. European Urban and Regional Studies, 16(3), 309-322. https://doi.org/10.1177/0969776409104695

29. World Bank. (2024). Labor force, total (SL.TLF.TOTL.IN). World Development Indicators. Retrieved May 15, 2026 from https://databank.worldbank.org